در ادامۀ سلسله گزارشهای صحن و حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، در این گزارش به «مسجد خضرا» پرداخته میشود. این گزارش تلاش دارد، با پاسخ دادن به سؤالاتی از قبیل اینکه قدیمیترین مسجد نجف اشرف کدام است، چرا این مسجد «مسجد خضرا» نامگذاری شده است، اطلاعات و جزئیات مهمی را در اختیار شما قرار دهد.
«مسجد خضرا» از آثار تاریخی مهم صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است که به صحن مطهر حیدری ملحق شده است. در راهنمای آثار تاریخی صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهصراحت دربارۀ مسجد خضرا گفته شده است: «این مسجد در ضلع شرقی دیوار صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از سمت راست داخل باب الساعه قرار دارد. مسجد خضرا از مساجد قدیمی محسوب میشود. نظرها دربارۀ علت نامگذاری آن متعدد است و بهطور قطعی بانی آن مشخص نیست.»
این مسجد دو در دارد: یکی از آنها به سوی خارج از صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) باز میشود و دیگری به سمت داخل صحن شریف، نزدیک ایوان دوم در سمت شمال شرقی دیوار صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قرار دارد.
دلیل نامگذاری و پیشینه مسجد خضرا
یک دیدگاه این است که اصل و ریشۀ این نامگذاری «مسجد حضرة» است، زیرا این مسجد به صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ملحق است و این مسجد یکی از آثار تاریخی آستان مقدس علوی در زمان فعلی است. اما پس از آن نام آن به «مسجد خضرا» تغییر کرد. این بدان معناست که نام اصلی آن «مسجد خضره» بوده و به «مسجد خضرا» تغییر یافته است.
گفته می شود که در این مسجد سبزهای بود و به همین خاطر به این نام شناخته شد. همچنین نقل است که این سبزه توسط درویشی هندی در حیاط متصل به مسجد کاشته شده بود.
نظر دیگر این است که این مسجد توسط «خضره بنت شاهین» ساخته شده است که خواهر «عمران بن شاهین خفاجی» است. اما این دیدگاه چندان قابل استناد نیست.
همچون دلیل نامگذاری آن، تاریخ بنای آن نیز به طور دقیق مشخص نیست. همانطور که مشخص نیست، چه کسی آن را در چه زمانی ساخته است. اما در کتاب «العراق کما رسمه المطراقی زاده» که تحقیق دربارۀ آن را «عماد عبدالسلام رئوف» انجام داده، آمده است که مطراقیزاده یا همان نصوح افندی با سلطان عثمانی «سلیمان قانونی» به عراق آمد. هنگامی که در سال ۹۴۱ هـ/۱۵۳۴ م وارد عراق شد، مطراقیزاده اماکن متبرکه در عراق را به تصویر کشید.
هنگامی که وی به نجف رسید، بخش قدیمی شهر و نیز بارگاه مقدس امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را هم نقاشی کرد. هنگامی که این تابلوی نقاشی را کشید، این تابلو مرتبط به بنای ایلخانیان بود که پیش از بنای فعلی یعنی بنای صفویان بوده است. از جمله نقاشیهای مهم که در آثار این کتاب نمایان است، به تصویر کشیدن برخی از آثار قدیمی توسط مطراقیزاده بود و از جملۀ این آثار نقاشیشده، رواق عمران بن شاهین است که روبهروی دیوار شمالی حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است. وی همچنین، مسجد خضرا را هم در اینجا نقاشی کرده است و از این لحاظ میتوان نتیجه گرفت که این مسجد از زمان بنای حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در زمان ایلخانیان وجود داشته است.
«شیخ جعفر محبوبه» میگوید: «براقی این مسجد را به "علی بن مظفر نجار" مولف کتاب "الرویا" نسبت داده است که دارای سهمی از زمینی بوده که به زور از گرفته و غصب شده بود. لذا به زیارت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مشرف می شود و شکایت نزد حضرت میبرد و نذر میکند، در صورت بازگرداندن سهمش، از مال خویش مسجدی را بنا کند. این سهم به وی بازگردانده شد، اما وی نذرش را ادا نکرد. پس از آن وی، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را در خواب دید که به او میگوید: «یا علی! نذر خود را ادا میکنند». بهاینترتیب وی «بنابر عشق به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ساخت مسجد را آغاز کرد»، اما «سید خرسان» ذکر میکند که این خواب و این کرامت به معنای ساخت مسجد خضرا نیست.
«دکتر عماد عبدالسلام رئوف» در توصیف این مسجد و در بخشی از سخنان خویش دربارۀ درهای صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میگوید: «مسجدی از سمت راست و از طریق حیاط بیرونی حرم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به سوی این درها وجود دارد که بر روی سکویی مرتفع از سطح زمین قرار دارد. این مسجد ۶ ضلعی است و از بالا و در اطراف بنای آن حاشیههای زینتی به رنگ آجری قرار دارد که بالای آن حاشیۀ زینتی دیگری به رنگ سبز قرار گرفته است. در میانۀ سقف گلویی بلند وجود دارد که گنبدی به شکل نیم کره روی آن استوار است. رنگ این گنبد لاجوردی و با دایرههایی مزین شده است. در سمت راست این گنبد، منارهای قرار دارد که بدنهۀ آن سبز و با رنگهای سبز و قهوهای مزین شده است. همچنین حوضی در فضایی باز آن وجود دارد که با گنبدی کوچک و سبزرنگ پوشانده شده است».
بازسازی و نوسازی مسجد
هنگامی که چهار قرن پیش ساخت بنای صفوی و فعلی حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در سال ۱۰۲۳ هجری آغاز شد و با در نظر گرفتن توسعه و ماهیت بنای فعلی و مهندسی آن، بنای قدیمی به طور کامل برچیده شد.
سپس مسجد به شکل جدیدی تأسیس شد و این بنای جدید تا دوران پادشاهی در عراق به همین شکل باقی ماند. در این دوره و در سال ۱۳۵۲ه.ق/۱۹۳۲م در زمان سلطان «غازی بن فیصل اول» این مسجد تحت اشرف «حاج محسن شلاش» بازسازی شد.
همچنین در همین دوره هنگامی که خیابانهای اصلی بخش قدیمی شهر نجف اشرف، از جمله خیابان «دوره صحن» در سال ۱۹۴۹ میلادی افتتاح شد، یک سوم مسجد از بین رفت.
بههمینخاطر پس از مدتی مرجع عالی قدر «آیت الله سید ابوالقاسم خویی» در سال ۱۳۸۵ هجری تمام مسجد را به طور کامل تخریب و آن را به شکل کنونی بازسازی کرد. علامه شیخ احمد انصاری بر این مرحله از بازسازی نظارت داشت.
تاریخ این بازسازی توسط «سید موسی بحرالعلوم» در شعری ثبت شده است. وی در آن شعر میگوید:
«احق بتقدیسه للصلاة بیت الغریین للمقدس ... غداة تجدد ارّخته تبارکت من مسجد اقدس»
این مسجد به عنوان محلی برای دروس حوزوی و برپایی نماز جماعت از سوی سید ابوالقاسم خویی مورد بهرهبرداری قرار گرفت. از این مسجد صدها مجتهد، عالم دین و فقیه بزرگ با ملیتهای مختلف از جهان اسلام فارغ التحصیل شدند.
این مسجد پس از رحلت آیت الله خویی، به محلی برای اقامۀ نماز جماعت و و برپایی کلاسهای درس از سوی «آیتالله سید نصرالله مستنبط» تبدیل شد. پس از ایشان هم مرجع عالی قدر «آیتالله سید علی حسینی سیستانی» در اینجا تدریس داشتند.
پس از رحلت آیت الله خویی در سال ۱۴۱۳هـ /۱۹۹۲ م پیکر ایشان در سومین اتاق در ضلع شمال شرقی صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به خاک سپرده شد که به طور کامل متصل به مسجد خضرا بود. «محمد حسین صغیر» سال خاکسپاری ایشان را در قصیدهای ثبت کرده است.
پس از اتفاقات انتفاضۀ شعبانیه و رحلت آیتالله خویی این مسجد از سوی رژیم بعث به بهانه ترمیم بسته شد. در واقع ترمیمی وجود نداشت، بلکه هدف از آن جلوگیری از اقامۀ نماز جماعت و تدریس دروس حوزوی بود که تا زمان سقوط رژیم بعث همچنان مسدود باقی ماند.
پس از سقوط رژیم بعث آیتالله سیستانی توجه بسیاری به مسجد جامع خضرا بذل کردند. چون این مسجد جامع در واقع یادگار و میراثی از استاد ایشان، آیتالله خویی بهشمار میآید. در نتیجه بازسازی و نوسازی آن آغاز و در سال ۱۴۲۷ه.ق/ ۲۰۰۶م کار بازسازی آن پایان یافت و این مسجد جامع بازگشایی شد تا نماز جماعت در آن به امامت «سید حسن مرعشی» برگزار شود.
در چارچوب نگاه ویژه آیتالله سیستانی به این مسجد، در سال ۲۰۱۴ میلادی هم اقداماتی برای ترمیم این مسجد معروف انجام شد که ۲ سال به طول انجامید و در سال ۲۰۱۶ میلادی تکمیل شد. این ترمیم شامل توسعۀ حیاط مسجد برای نمازگزاران بود تا مساحت آن تقریبا ۳۰۰ مترمربع افزایش یابد. همچنین کف و دیوارهای آن با سنگ مرمر کاشیکاری شد.
درهای مسجد خضرا
مسجد خضرا دارای دو در است: در داخلی که به سمت صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) باز میشود و در ایوان سوم از ایوانهای شرقی از سمت در مسلم بن عقیل و در کنار مزار آیتالله خویی قرار دارد. این در دارای ورودی کوچکی است که به سمت مزار آیتالله خویی از یک سو مسجد از سویی دیگر منتهی میشود.
در دیگر در سمت خارجی به سمت دیوار آجری صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
محراب مسجد مزین به آیات قرآن و هنرهای اسلامی است. در یکی از طرفهای محراب این جمله نوشته شده است: «بازسازی مسجد جامع خضرا در راستای اجرای دستور آیتالله سید ابوالقاسم موسوی خویی (قدسسره) انجام شده است».
در سمتی دیگر از محراب نیز چنین نوشته شده است: «شهید حجتالاسلام شیخ احمد انصاری برای بازسازی این مسجد جامع در سال ۱۳۸۵ هجری اقدام کرده است».
در سالنی که محل نمازگزاران مسجد است، ما بین دو پنجرهای که مشرف به مزار است ابیات شعری از «محمد حسین صغیر» بر روی کاشیهای میناکاری کربلایی تاریخ رحلت آیت الله خویی ثبت شده است.
روی لوح دیواری این مسجد نیز نوشته شده است: «مزار مرجع عالیقدر شیعیان، استاد فقها و مجتهدان، جناب مغفور، امام سید ابوالقاسم موسوی خویی (قدسسره) ۱۳۱۷ه.ق-۱۴۱۳ه.ق» نوشته شده است.
افزون بر اقامه نماز جماعت، این مسجد جامع مطلوب بزرگترین علما برای تدریس دروس حوزوی برای طلبههای علوم دینی بود. «سید عبدالمطلب خرسان» در کتاب خویش «مسجاد و معالم في الروضة الحیدریة المطهرة» مینویسد: «امام خویی نماز جماعت را در این مسجد به امامت خود برگزار میکردند. همچنین آن را به مقری برای تدریس دروس خود در زمینه فقه و اصول تبدیل کرده بودند. هنگامی که وضعیت سلامت امام خویی رو به وخامت گذاشت و ایشان دیگر امکان تدریس در این مسجد را نداشتند، داماد ایشان، آیتالله سید نصرالله مستنبط جای ایشان را گرفتند.
پس از فوت آیتالله مستنبط، آیتالله سید علی سیستانی جای آیتالله خویی (قدسسره) را در زمینۀ تدریس و امامت جماعت برعهده گرفتند. این امر سالها ادامه داشت تا اینکه سازمان اوقاف وقت عراق به بهانۀ ترمیم مسجد، آن را بست و این مسجد تا سرنگونی رژیم بعث بسته ماند. تا اینکه به دستور آیتالله سید علی سیستانی در یکم جمادیالاولی ۱۴۲۷ هجری برابر با ۲۹ ماه می ۲۰۰۶ پس از آمادهسازی و بازسازی دوباره بازگشایی شد. نماز مغرب و عشا هم به صورت جماعت به امامت علامه سید حسن مرعشی در آن برپا می شد».
خاطراتی از مسجد خضرا
عبدالهادی ابراهیمی در ادامه از خاطراتش از این مسجد میگوید:
من در سال ۱۹۶۴ در نجف اشرف به دنیا آمدم. هنگامی که به سن تکلیف رسیدم، آیتالله خویی مجتهد اعلم بود و من اهتمام ویژهای به ادای نماز جماعت به امامت ایشان داشتم.
این مسجد در زمان آیتالله خویی مشهورترین مسجد نجف اشرف بود و بسیاری از نمازگزاران برای ادای نماز خود به اینجا میآمدند. این مسجد بهویژه در ماه رمضان حال و هوای معنوی و روحانی خاصی از حیث شنیدن تعقیبات پس از نماز داشت. آیتالله خویی حتی در روزهای آخر حیاتشان با وجود کهولت به برپایی نماز جماعت در این مکان اهتمام ویژه داشتند.
به یاد دارم، پس از نماز، آیت الله خویی از نمازگزاران استقبال میکردند و به سلام آنان جواب میدادند و با بزرگ و کوچک بسیار متواضع بودند و به سؤالات فقهی پاسخ میدادند.
پس از نماز بر دو نفر تکیه داشتند. توجه ویژهای داشتیم که از آیتالله خویی حتی پس از خروج ایشان مراقبت کنیم. نمازگزاران هم از هر سمت در اطراف ایشان بودند، زیرا همانطور که در حدیثی از پیامبر آمده است، نگاه به چهره عالم دین عبادت است.
ایشان هنگامی که به خارج از محل نماز میرسیدند، اجازه نمیدادند که کسی به ایشان در پوشیدن گیوهها کمک کند و با وجود لرزش در دست تلاش میکردند، خودشان گیوههایشان را به پا کنند.
