شیخ بهایی با بهرهگیری از دانش مهندسی و ذوق هنری خود، سهمی بزرگ در شکلگیری معماری باشکوه حرم مطهر علوی داشته است؛ بنایی که جلوهای از آمیزش علم، هنر و ایمان در تاریخ تمدن اسلامی به شمار میآید.
جایگاه علمی و مهندسی شیخ بهایی
چنانکه معروف است، شیخ بهایی در علوم ریاضیات، هندسه و نجوم تبحر داشت و آگاهی کاملی از سازوکار اسطرلاب داشت. او رسائل و تألیفات فراوانی در این علوم و در موضوع تعیین جهت قبله نگاشته است. ازجملۀ آثار او میتوان به «تشریح الافلاک»، «خلاصة الحساب»، «اسطرلاب» (به زبانهای عربی و فارسی) و رسالهای در قبله اشاره کرد. وی مهندس ویژۀ شاهعباس اول به شمار میآمد و بناهای شاخص و بینظیری را برای او در ایران طراحی و اجرا نمود.
شواهد حضور اقامت شیخ بهایی در نجف
اتاقی که شیخ بهایی در دوران نظارتش بر ساخت عمارت جدید روضۀ مقدس حیدریه در آن اقامت داشت، در طبقۀ بالای بخش غربی صحن شریف علوی، ازجانب باب الفرج قرار دارد؛ یعنی درست بالای «غرفۀ نخست» و در کنار رواق ابوطالب (علیهالسلام) در سمت چپ آن. این موضوع، سینهبهسینه در میان اهلنجف نقل شده و شهرت یافته است.
در مدت نظارت شیخ بهایی بر ساخت بنای روضۀ حیدریه، او دوبیت شعر سرود که بر روی کاشی نوشته و بر دیوار محل مخصوص کفشداری (معروف به الکیشوائیه) در یکی از درهای حرم مطهر علوی، که باب المراد نام دارد، نصب و زینت شد.
سندی مکتوب بر حضور شیخ بهایی
در کتاب كشكول متنی مهم آمده که نقش علامه بهایی را در طراحی معماری صفوی تأیید میکند. در آن چنین نوشته شده است:
«نگارندۀ این نوشته، محمد مشهور به بهاءالدین عاملی، تصمیم گرفت در نجف اشرف محلی برای نگهداری کفشهای زائران حرم مطهر علوی بنا کند و دو بیتی را که به ذهنش رسیده بود، بر آنجا بنویسد.»
هذا الأُفُقُ الْمُبِينُ قَدْ لَاحَ لَدَيْكَ فَاسْجُدْ مُتَذَلَّلاً وَعَفْرْ خَدَّيْكَ ذا طُورُ سِينِينَ فَاغْضُضِ الطَّرْفَ بِهِ هذا حَرَمُ العِزَّةِ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ
علامه سید نعمتالله جزائری (متوفای ۱۱۱۲هـجری قمری) دربارۀ گفتههای شیخ بهایی چنین اظهار داشته است: «این کلمات شایستۀ آن است که با نور بر رخسار حوریان بهشتی نوشته شود.»
شایان توجه است که این نوشته درحالحاضر در صحن شریف علوی وجود ندارد؛ چراکه بسیاری از شواهد تاریخی و میراثی در طول چهارقرن گذشته، بهسبب عملیات ترمیم و نوسازی کاشیکاریها، ازمیانرفته است. کاشی این نوشته در سال در سال ۱۳۶۹هجری قمری، برابر با ۱۳۲۸هجری شمسی، هنگام نوسازی و لعابکاری دیوارهای اتاق حرم مطهر علوی و رواقها برداشته شد. بدینترتیب، یکی از اسناد مادی مهم که اشارهای روشن به حضور شیخ بهایی در نجف اشرف و نقش او در طراحی و نظارت بر ساخت مرقد مطهر علوی داشت، از بین رفت.
دکتر حسن الحکیم مینویسد:
«شیخ بهایی نقشی بزرگ در معماری صحن شریف علوی و حرم مطهر علوی ایفا کرده است، چراکه بهندرت میتوان عالمی در میان علما و اندیشمندان عرب و مسلمان یافت که در کنار دانشهای دینی، دستی چنین توانا در علوم ریاضی، نجوم و مهندسی داشته باشد. او مدتی در شهر نجف اشرف بهعنوان استاد در مدرسۀ آنجا اقامت داشت و میان او و علمای نجف روابطی عمیق شکل گرفت. پساز بازگشت او به اصفهان نیز مکاتبات ادبی ـاعم از شعر و نثرـ میان او و علمای نجف ادامه یافت. در جریان طراحی صحن شریف علوی، او مکانی برای نگهداری کفشهای زائران بنا کرد.»
بررسی تاریخی حضور شیخ بهایی
برخی در نقش شیخ بهایی در طراحی معماری حرم مطهر علوی تشکیک کرده یا آن را نفی میکنند. دلیل این تردید آن است که آغاز ساخت بنا را به نوۀ شاه صفی، نسبت میدهند نه به جد او، شاهعباس اول. و این بدین معناست که چون شیخ بهایی پیشاز منصب شاهصفی به تخت حکومت در سال ۱۰۳۸هجری قمری درگذشته است، نمیتوانسته در این کار نقشی داشته باشد.
ازجمله، سید حسن صدر (متوفای ۱۳۵۴هجری قمری) بر این باور بود که آغاز این عمارت به دست شاهعباس اول نبوده، بلکه به نوهاش شاهصفی نسبت دارد و آن را به سال ۱۰۴۷هجری قمری بازمیگرداند. وی همچنین افزوده است که پساز وفات شاهصفی در سال ۱۰۵۲هجری قمری، پسرش شاهعباس دوم کار تکمیل بنا را ادامه داد. او بر همین اساس، احتمال اینکه شیخ بهایی نقشههای معماری مرقد مطهر علوی را طراحی کرده باشد را رد میکند، زیرا به باور او، وفات شیخ بهایی پیشاز آغاز ساخت بنا به دستور شاهصفی رخ داده است.
در پاسخ به این دیدگاه، شیخ جعفر محبوبه چنین میگوید:
«آنچه در میان نجفیان مشهور است، این است که ساخت این عمارت در زمان شاهعباس اول انجام گرفته، و در این امر هیچ تردیدی نیست. آنان این روایت را نسل در نسل پذیرفته و پیوسته نقل کردهاند، همانگونه که در دیگر اماکن مقدس و آثار تاریخی خود چنین میکنند. افزونبر این، منابع تاریخی نیز شهرت این باور را تأیید میکنند؛ چنانکه در «منتظم ناصری» و «ملحق روضة الصفا» فارسی ذکر شده که از آثار شاهعباس اول، ساخت گنبد، صحن شریف علوی و روضۀ حرم مطهر علوی است، همانطور که پیشتر نقل کردیم. بنابراین، این امر را میتوان بهدرستی به شیخ بهایی که همعصر شاهعباس بود نسبت داد. بهویژه که ما هیچ گزارشی نیافتهایم که نشان دهد شاهعباس دوم گنبد را ساخته یا حتی به زیارت نجف آمده باشد.
سید حسن صدر برای تأیید ادعای خود به سخنان محمد بن زویر السلیمانی و سید علی شولستانی استناد کرده است. اما آنچه من از گفتار سید علی شولستانی یافتم ـچنانکه در مزار البحار و كشكول شیخ یوسف بحرانی نقل شدهـ نه آغاز ساخت به دستور شاهصفی و پایان آن به فرمان شاهعباس دوم را اثبات میکند و نه نقش شاهعباس اول در ساخت بنا را نفی مینماید.»
ما تأکید میکنیم که آنچه ازسوی سید صدر و پیروان نظر او مطرح شد، اشتباهی بیش نبوده و مخالف با آن چیزی است که در متون معتبر تاریخی آمده است. در منابع تصریح شده که آغاز ساخت این عمارت در سال ۱۰۲۳هجری قمری، در دوران سلطنت شاهعباس اول، بر روی در چوبی مرقد مطهر علوی ثبت شده است. این یعنی در همان زمان، شیخ بهایی زنده بوده و آغاز ساخت عمارت جدید بر فراز مرقد مطهر علوی درزمان حیات او اتفاق افتاده است.
شواهد تاریخی و دلایل متعدد نشان میدهد که شیخ بهایی نقشی بسیار مهم در طراحی و مهندسی این بنای مقدس داشته است؛ چراکه او نبوغی استثنایی و استعدادی بینظیر داشت که با توفیق الهی و عنایت علوی همراه بود. خداوند او را به بهترین پاداش نیکوکاران جزا دهد و شفاعت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را نصیبش فرماید.
منبع:
کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
