این اقدام ارزشمند که نشاندهندۀ توجه وی به اماکن مقدس شیعیان است، علاوهبر جنبههای معنوی، به رونق معماری و هنر اسلامی نیز کمک شایانی کرد. نادرشاه، با درایت و دقت، از بهترین مصالح و استادان ماهر زمان برای این پروژه استفاده کرد تا زیبایی و جلال این مرقد مطهر برای آیندگان حفظ شود.
نمادگرایی اعتقادی در معماری مرقد علوی
صرفنظر از علت اقدام نادرشاه به تذهیب مرقد، معنای نمادین عمیق این اقدام بهوضوح مشخص است: طلا، پساز اینکه شاه خود از دنیا رویگردانده بود، تسلیم مرقد امیرالمؤمنین (علیهالسلام) شد. این عمل نشاندهندۀ ترک دنیا و توجه به معنویات است، موضوعی که در خطبهها و احادیث بسیاری تأکید شده است.
قابل توجه است که فرآیند تذهیب شامل بسیاری از تزیینات شگفتانگیز و ورقههای طلا بود که بر آنها آیات قرآن، احادیث نبوی و اشعار به زبانهای عربی، فارسی و ترکی نقش بسته بود. همچنین سالهای آغاز و پایان عملیات تذهیب با استفاده از چند تاریخ شعری ثبت شده بود و برخی متون و اعداد در نقاط مختلف گنبد، منارهها و ایوان طلایی حک شدهاند.
چند تن از شاعران و علمای معاصر نادرشاه سال تذهیب گنبد بالایی حرم مطهر (۱۱۵۵هجری قمری) را به نظم و نوشتار درآوردهاند، ازجمله علامه سید نصرالله حائری (درگذشت ۱۱۶۸هجری) که قصیدۀ بلندی در این زمینه سروده است.
معنای نماد تاج طلایی روی گنبد علوی
نمادگرایی اعتقادی الهام گرفته از آیات قرآن کریم و احادیث اهل بیت (علیهمالسلام) در معماری مرقد بالایی مطهر کاملاً آشکار و روشن است.
در بالاترین محور شکل گوی و دایرهای طلایی گنبد منور، تاجی طلایی قرار داده شده است که از یک حلقۀ تقریباً دایرهای شکل تشکیل شده و نمایانگر قرص خورشید است. از این حلقه چهارده شعاع بیرون میآید که نماد چهارده معصوم (محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین و نه امام از فرزندان حسین (علیهمالسلام)) هستند.
این نماد همچنین اشارهای به این دارد که اهلبیت نور خداوند هستند و علاوهبر آن، به دو واقعۀ تاریخی مربوط به بازتاب نور خورشید برای امیرمؤمنان (علیهالسلام) نیز اشاره میکند.
در مرکز دایره، قلبی قرار دارد که از دو بخش مثبت حول یک محور تشکیل شده است و این قلب قابلیت حرکت و چرخش بهوسیلۀ باد را دارد. اشارۀ این نماد برای هر خردمندی روشن است و بیان میکند که مدار همۀ دایرهها حول محور مرکزی است.
بر روی قرص، دستی باز و نگارندۀ آیه قرآن «یدالله فوق ایدیهم؛ دست خدا بر بالای دستهای آنهاست» نقش بسته است. واضح است که نماد کف دست به پنجتن اهل کسا (علیهمالسلام) و نیز به بیعت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) اشاره دارد. کف دست به طول ۶۳سانتیمتر ساخته شده است که این عدد نمایانگر تعداد سالهای عمر امیرمؤمنان (علیهالسلام) است.
تاج طلایی وقف نادری
لازم به ذکر است که گنبد طلایی که تاج طلایی، شعاعها و کف دست بر فراز آن قرار دارند و در بالای گنبد نصب شدهاند، هنگام نخستین تذهیب (طلاکاری) توسط سلطان نادرشاه وقف گنبد سید الاوصیا (علیهالسلام) شد. این وقف بر دو مهر کوچک حک شده بر گوی درج گردید.
بر یکی نوشته شده بود: «وقف حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) » و بر دیگری به فارسی چنین آمده است: «بسمه تعالى به على بن ابیطالب الا هدیه گردید سر طوق گنبد مبارک غرويه بامر شاهنشاه جهان و نادر دوران مفتخر و سرافراز گردید، العبد المذنب الآثم، كلب (سگ) آستان ابنميرزا محمد ابراهیم خان زرگر تبريزى، فی سنه (در سال) ١١٥٥.»
شیخ محمد حرزالدین نیز نقل کرده است: «از جالبترین حکایات این است که وقتی از نادرشاه دربارۀ نوشته روی کف طلایی بالای گنبد پرسیده شد، وی فرمود: «بنویسید: یَدُ الله فَوْقَ أَیْدِیهِم».
وزیر همراه او ابتدا متعجب شد و انکار کرد که چنین چیزی مورد توجه شاه باشد، اما پساز پرسش مجدد، نادرشاه همان پاسخ نخست را تأیید کرد و بدینترتیب وزیر از فراست شاه آگاه شد.»
عملیات طلاکاری مرقد مطهر علوی
در سال ۱۱۵۳هجری قمری برابر با ۱۷۴۰میلادی، فرمان سلطانی برای تذهیب مرقد بالایی مطهر علوی صادر شد و در سال ۱۱۵۴هـ.ق برابر با ۱۷۴۱م، مقدمات کار و انتخاب متون از آیات قرآن، احادیث نبوی و اشعار عربی، فارسی و ترکی که گنبد، منارهها و ایوان بزرگ را تزیین میکردند، فراهم شد.
فرآیند تذهیب در دو مرحله انجام شد، مرحله نخست: تذهیب گنبد منور از سال ۱۱۵۵هـ.ق برابر با ۱۷۴۲م آغاز شد.
مرحله دوم: از سال ۱۱۵۶هـ.ق برابر با ۱۷۴۳م، تذهیب و تزیین منارهها و ایوان شرقی بزرگ تکمیل گردید.
علاوهبر این، در گویهای بزرگ و کوچک تاج طلایی که گنبد را زینت میدهد، مستنداتی به زبان فارسی دربارۀ آغاز و پایان عملیات تذهیب حک شد. روند کار و مسئولان آن ازطریق نوشتهای به خط نستعلیق روی گوی کوچک اولی در رأس گنبد ثبت گردید.
متن نوشته شده چنین است:«به تاریخ دوازدهم محرم الحرام سنه (سال) ١١٥٥ شروع و به تاريخ ماه مبارک رمضان باتمام رسید، به سرکارگری مهدیقلی خان و ابراهيم خان بهعنوان زرگرباشی و محمدصابر اصفهانی بهعنوان معمار وظایف خود را به انجام رساندند.»
از متن فوق میتوان نتیجه گرفت که فرآیند تذهیب گنبد بالایی حدود هفت ماه و نیم براساس ماههای هجری به طول انجامیده است. علاوهبر این، تاریخ پایان تذهیب مرقد بالایی (۱۱۵۶هـ) و نام سلطان نادرشاه در نواری به زبان ترکی بهشکل دایرهای روی بخش بالایی گوی بزرگ حک شده است.
چندین تاریخ شعری نیز برای آغاز و پایان تذهیب مرقد مطهر علوی در قصیدۀ شاعر محمد زکی مشهدی، مشهور به ندیم ذکر شده است. این قصیده ترکیبی از کلمات ترکی، فارسی و برخی واژههای عربی است و بر روی نواری از آیات قرآن که گنبد را احاطه کرده و بهصورت دو کتیبۀ بالا و پایین طراحی شده، نقش بسته است.
در پایان نوار گنبد، مهر طلایی کوچکی نقش شده است که به خط نسخ فارسی چنین نوشته شده است:
«الحمدلله تعالى، کمترین غلامان مهدیقلی بن محمد خان بیدگلی شاملو و محمدعلی بن محمدصالح قزوینی مستوفى امر خير انجام و محمد ابراهیم زرگرباشی بن میرزامحمد تبریزی که مأمور بامر تذهیب این قبۀ منورۀ مطاف انس و جان بود از سيئات آنها، اساس فراز ومحسود عالميان شديم، الحمدلله الذی اكرمنا بهذه النعمه العظمى فی سنه ١١٥٦، قد تشرف به كتابتها ابنزرگرباشی محمد حسين تبريزی.»
معنی متن چنین است:
«حمد و سپاس خدای تعالی، همۀ این خدمتگزاران فروتن -مهدیقلی بن محمد خان بیدگلی شاملو، محمدعلی بن محمدصالح قزوینی، و رئیس تذهیب و طلاکاری، محمدابراهیم بن میرزامحمد تبریزی که مأمور تذهیب این گنبد منور که محل طواف انس و جن بود- به لطف خداوند توانستند به مقام والایی دست یابند. سپاس خدای را که ما را به این نعمت بزرگ مفتخر ساخت، در سال ۱۱۵۶هـ.ق، این نوشته توسط محمدحسین تبریزی، فرزند زرگرباشی، نگارش شد.»
شایان ذکر است که، ۲۴ ورقۀ طلایی حول گردن گنبد نصب شدهاند که آیات شریفهای از سورۀ فتح بر آنها نقش بسته است و ادامهای بر نوار گردن گنبد به شمار میآیند. با بررسی ترتیب آیات این سوره مشخص گردید که آخرین صفحه به ثبت تاریخ پایان طلاکاری مرقد بالا اختصاص داده شده است.
در این ورقه به زبان عربی و به خط ثلث متراکب چنین نوشته شده است:
«تدوین شده توسط فانی محمد مقیم در سال ۱۱۵۶هجری قمری، با بهرهگیری از سبک تاریخنگاری برجسته.»
در دو سمت بالای این ورقه نیز به زبان عربی و به خط نسخ فارسی چنین نقش شده است:
«قد تشرف بتذهيب كعبة الإسلام، تراب مقدم المتولد به بيتاللهالحرام، زرگرباشى ابراهيم خان بن میرزامحمد تبريزی، الموفق بالشروع فى سنه ١١٥٥، الموفق بالإتمام فی سنه ١١٥٦ ، كتبه محمدحسین بن زرگرباشی»
همچنین بیش از ۲۰ نام روی برخی ورقههای طلایی گنبد به یاد رؤسای بخشهای مختلفی که بر فرآیند تذهیب نظارت داشتند حک شده است. تقریباً نیمی از آنها نام مسئول عملیات تذهیب، ابراهیم خان، و چند ورقه نیز نام معمار، محمدصابر، را دارند.
ثبت نام نادرشاه روی ایوان طلا
تکمیل عملیات تذهیب با یک یادداشت عربی ثبت شده است که به خط ثلث متراکب در نوار عریض بالای ایوان طلایی نوشته شده و متن آن چنین است:
«الحمدلله تعالی، به نگارش درآمدن تذهیب این گنبد منور و روضۀ مطهره به فرمان خاقان اعظم، سلطان سلاطین، ابوالمظفر، مؤید به پشتیبانی قدرت شاه نادر، که خداوند ملک و سلطنت او را پایدار گردانید و بر جهانیان کرم، عدالت و احسانش را ارزانی داشت، و در تاریخش آمده است: خداوند دولت او را پایدار کند، سال ۱۱۵۶هـ.ق»
همچنین در نوار ایوان طلایی و در دو سوی راست و چپ، تاریخ شعری مربوط به اتمام تذهیب مرقد بالایی در قصیدۀ میرزا عبدالرزاق تبریزی جهانشاهی که به نام «نشئه» یا «نشأ» مشهور است، نقش شده است. این نوشته به زبان ترکی و به خط نستعلیق روی طول دیوار ایوان و اطراف آن حک شده و سال ۱۱۵۶هـ.ق، در زیر آخرین بیت درج شده است.
متن اصلی چنین است:
«كن متأدباً فذاك -ای الامام امیرالمؤمنین علی (عليهالسلام)- هو شمس ثابتة يطوف حولها الإنس والجان.»
«مؤدب باش، زیرا او -امیرمؤمنان (علیهالسلام)- خورشیدی ثابت است که انس و جن در اطراف آن طواف میکنند.»
سال پایان عملیات تذهیب
در پایان این نوار، دو ورقه وجود دارد که به زبان فارسی نقش شده و نام مسئولان طلاکاری مرقد بالایی مطهر را ثبت کرده است:
«تذهیب این قبه و بارگاه بسعی و اهتمام بندگان درگاه عرش شاه، مهدیقلی بن محمد بیگدلی شاملو، و محمدعلى بن محمدصالح قزوينی، و مستوفى اين امر محمدابراهيم زرگرباشی بن میرزا محمد تبریزی باتمام و اختتام رسید ١١٥٦. الحمدالله على نعمائه، کتبه کمترین بندۀ شاه دین بن على محمد امين»
ترجمه:
«تذهیب این گنبد و این بارگاه با تلاش و کوشش خادمان آستان، سید مهدیقلی بن محمد بیگدلی شاملو، محمدعلی بن محمدصالح قزوینی و رئیس عملیات، محمدابراهیم بن میرزا محمد تبریزی به پایان رسید و در سال ۱۱۵۶ هـ خاتمه یافت. سپاس خداوند را بر نعمتهایش. این نوشته توسط فروتنترین خادمان، شاه دین بن علیمحمد امین نگارش شد.»
همچنین، دو ورقۀ طلایی در دو طرف ایوان کوچک، در داخل ایوان طلایی بزرگ قرار دارد که روی آنها ابیات شعری به زبان ترکی از شاعر ندیم نقش شده و در زیر آن به فارسی نوشته شده است:
«بندۀ این مقام محمدزکی ندیم»
این نوشته، به سال ۱۱۵۶هـ.ق، اشاره دارد و به معنای «عبد این مقام، محمدزکی ندیم» است و نشاندهندۀ تکمیل طلاکاری مرقد بالایی است. روی ورقۀ سمت راست، دو بیت شعر نقش شده است.
تاریخ پایان تذهیب (۱۱۵۶هـ.ق) در پایان قصیده عُرفی شیرازی (متوفی ۹۹۹هـ.ق) نقش شده است و در انتهای آن نام نویسنده، محمدجعفر اصفهانی، درج گردیده است.
همچنین در ردیف آخر از ورقههای طلایی پایۀ منارۀ شمالی که مجاور مرقد علامه حلی است، پنج بیت به زبان فارسی حک شده و در پایان آن نام نویسنده، محمدجعفر، آمده است. این قصیده با بیتی پایان مییابد که تاریخ شعر اتمام تذهیب منارهها (۱۱۵۶هـ.ق) را ثبت کرده است:
ولیالله ازین گلدستۀ فیض
که بر هفت آسمان شد سایه گستر
مگو گلدستۀ نخل طور ايمن
مؤذنها كليم سدره منظر
تجلی راز معنی بود دایم
تجلی این زمان بنمود از زر
برنكک زر شدم در بوتۀ فکر
بیتاریخ این خورشید مظهر
بگفتا مقری طبع نواسنج
تعالى شأنه الله أكبر
در سمت دیگر، در ردیف آخر از ورقههای طلایی تزیین شده پایۀ منارۀ جنوبی که مجاور مرقد علامه اردبیلی است، پنج بیت به زبان عربی از علی بن ابیالمعالی طباطبایی نقش شده است. بیت آخر این قصیده به سال اتمام تذهیب دو مناره (۱۱۵۶هـ.ق) اشاره دارد.
شایان ذکر است که اگر عبارت «الله اکبر» را با ارزش عددی حروف محاسبه کنیم، عدد حاصل برابر ۲۸۹ میشود. اگر این عدد در چهار ضرب شود، مجموع ۱۱۵۶ حاصل میشود که همان سال تکمیل تذهیب دو مناره است.
علاوهبر این، تاریخ تذهیب با عبارت «سعداً عظیماً» بر روی پنجرهای کوچک به اندازۀ یک ورقۀ طلایی در قسمت پایین منارۀ جنوبی حک شد. اگر ارزش عددی حروف این دو کلمه جمع شود، باز هم عدد ۱۱۵۶ حاصل میگردد، که تاریخ اتمام تذهیب را نشان میدهد. همچنین سال ۱۱۵۶هـ.ق، در انتهای نوار آیات قرآنی که دور بدنۀ منارۀ جنوبی را احاطه کرده، در بالا حک شده است.
منبع
برگرفته از «کتاب تاریخ المرقد العلوی المطهر»
