طراحی صحن شریف علوی بهگونهای انجام شده که زمان زوال شرعی و موقعیت خورشید در طول سال بهدقت قابل تشخیص باشد؛ ابتکاری که از نبوغ مهندسی شیخ بهایی حکایت دارد.
تعیین وقت زوال و طراحی خورشیدی بنا
همچنین باید اشاره کرد که شیخ بهایی در طراحی مهندسی این روضۀ شریف، نوعی اعجاز نجومی را به کار برده بود؛ ازجمله تعیین دقیق وقت زوال شرعی است. هدف او از این کار بهکارگیری دانش عمیق نجومیاش در خدمت یکی از مهمترین واجبات دینی، یعنی مشخص کردن زمان نماز ظهر و عصر بود. او با ابتکاری شگفتانگیز، طلوع و تابش خورشید بر حرم مطهر علوی را در طول روزهای سال بهگونهای تنظیم کرده بود که هماهنگی حیرتآوری به وجود میآورد. افزونبر این، مهندسی بنا، حاوی جنبههای رمزی و اعتقادی بسیاری بود که از آیات قرآن کریم و احادیث اهلبیت الهام گرفته شده بود.
تنظیم طلوع خورشید و هماهنگی نجومی
شیخ جعفر محبوبه دربارۀ معماری صفوی چنین میگوید: «این عمارت بدیع و شکوهمند چنان هنرمندانه ساخته شده که حتی بزرگترین مهندس عصر حاضر نیز از طراحی آن عاجز است. زیرا در آن امکان شناخت دقیق وقت زوال بدون تفاوت میان تابستان و زمستان تعبیه شده است. همچنین استادان هنر نیز در برابر دقت و ظرافتی که در تنظیم طلوع خورشید بر ضریح مقدس بهکاررفته، شگفتزده میمانند. افزونبر این، در معماری آن اصول تقارن و هماهنگیهای هنری بهخوبی رعایت شده است.»
نظریۀ ارتباط حجرهها با ستارگان و علوم
شیخ محمد بن سلیمان تنکابنی (متوفای ۱۳۰۲هجری قمری) چنین نقل کرده است: «مشهور است که طراحی دیوار صحن شریف علوی از شیخ بهایی بوده است. او حجرههای صحن شریف علوی را بهگونهای ساخته که هر حجره رو به ستارهای خاص قرار گیرد و هرکدام با یکی از علوم ارتباط داشته باشد. بدین صورت اگر دانشجوی رشتۀ ریاضیات مثلاً در حجرهای بنشیند که رو به ستارهای مربوط به علم ریاضیات باشد، بهسرعت در این علم رشد میکند و ترقی مییابد، انشاءالله. نکتۀ دیگر این است که در هر فصل از سال، هنگامی که پرتوی خورشید بر پایین دیوار میتابد، همان وقت، زمان شرعی ظهر است. این دو ویژگی از شگفتیهای این بنا به شمار میرود.»
همین مضمون را شیخ جعفر نقدی (متوفای ۱۳۰۳هجری قمری) نیز بیان کرده و گفته است: «گفته میشود دیوار صحن شریف علوی در نجف اشرف از طراحیهای شیخ بهایی است. او آن را بهگونهای ساخته که هر حجره از حجرههای شریف اطراف صحن شریف علوی، رو به یکی از ستارگانی باشد که به علوم مربوطاند. هرکدام از این ستارگان پیوندی با علمی خاص دارند؛ بهگونهای که اگر دانشطلبی که به علم ریاضی میپردازد در حجرهای قرار گیرد که رو به ستارۀ مربوط به علم ریاضی باشد، در مدت کوتاهی در آن علم پیشرفت میکند. همچنین دیوار صحن شریف علوی بهگونهای ساخته شده که هر زمان خورشید به دیوار برسد، آغاز وقت ظهر در هر فصلی از سال تحقق پیدا کند.»
مسئلۀ قبله و دیدگاه فقیهان
آیتالله سید محیالدین غریفی نیز میگوید: «اگر گفته شود که بنای صحن شریف علوی زیرنظر شیخ بهایی، فقیه و آگاه به دانش مهندسی و علوم ریاضی ساخته شده است، این خود دلیلی است که بنابر خط قبله ساخته شده است.»
ما در پاسخ میگوییم:
اولاً: هیچ دلیلی در دست نیست که نشان دهد شیخ بهایی هنگام نظارت بر بنای صحن شریف علوی، قصد داشته آن را دقیقاً بهسمت قبله بدون هیچ انحرافی قرار دهد. بلکه گفته شده او تنها به تعیین وقت زوال خورشید توجه داشته و بنای صحن شریف علوی را طوری طراحی کرده که وقتی خورشید به نقطۀ مشخصی میرسد، زمان زوال معلوم شود.
ثانیاً: شیخ بهایی نقشۀ صحن شریف علوی را بر همان الگوی حرم مطهر علوی ، که پیشتر ساخته شده بود، طراحی کرد تا میان آن دو هماهنگی و تناسب برقرار باشد. و چون بنای حرم مطهر علوی بر محور جنوب قرار داشت، ناگزیر صحن شریف علوی نیز باید بر همان محور ساخته میشد، هرچند اندکی از سمت دقیق قبله بهسوی مشرق انحراف داشته باشد.
ثالثاً: شیخ بهایی هرچند در اوج دانش و تحقیق بود، اما مانند هر انسانی احتمال خطا در کارش وجود داشت. افزونبر این، در آن زمان ابزارهای دقیق علمی و محاسباتی مانند امروز در دسترس نبود؛ پس نه نقصی در کار اوست، بلکه در وسایل و امکانات آن روزگار بوده است.
تعیین وقت زوال و طراحی خورشیدی بنا
سه نشانۀ روشن برای تشخیص زمان زوال و ورود وقت نماز ظهر و عصر وجود دارد که همواره ثابت است و با گذر روزها تغییر نمیکند:
- رسیدن پرتوی خورشید به لبۀ ایوانهای حجرههای سمت شرقی صحن شریف علوی، بهویژه چهارحجره در گوشۀ شمال شرقی که یکی از آنها ورودی مسجد خضراء را در خود جای داده است.
- رسیدن خورشید به میانۀ نوار فیروزهای سمت چپ که درون ایوان باب الساعه را قاب گرفته است.
- عمود شدن سایه در زیر ناودان طلایی که بر فراز ایوان جنوبی حرم مطهر علوی (معروف به ایوان میزاب طلایی) قرار دارد.
میزاب طلایی؛ ساعت آفتابی پنهان در حرم مطهر علوی
شایان ذکر است که این میزاب (ناودان) اساساً برای گردش آب ساخته نشده است؛ زیرا فقط آب بخشی حدود ۳۴متر مربع را که یکمتر بالاتر از سطح بام حرم مطهر علوی قرار دارد، تخلیه میکند. درحالیکه آب باران و دیگر آبها ازطریق ناودانهای دیگری که در سطح بام تعبیه شدهاند، دفع میگردد. بنابراین طراحی این میزاب بیشتر برای کارکردی دیگر بوده است. در حقیقت شیخ بهایی آن را همچون یکساعت خورشیدی (مزوله) برای تعیین دقیق زمان زوال طراحی کرده بود؛ و این از نوآوریهای شگفتانگیز اوست که نشاندهندۀ نبوغ بیمانندش میباشد.
شیخ محمد سماوی نیز در منظومۀ خود به این موضوع اشاره کرده است؛ هنگامی که از چاه واقع میان ایوان میزاب طلایی و ایوان بزرگ جنوبی ـ که امروزه به ایوان حبوبی معروف استـ سخن میگوید، واژۀ «دایرۀ هندی» را برای میزاب طلایی به کار برده است.
مسئلۀ انحراف قبله؛ بررسی تاریخی و فقهی
سید محیالدین غریفی در بحث نشانههای قبله میگوید: «ازجمله نشانهها، قبر معصوم است؛ یعنی جایی که پیکر مطهر او به خاک سپرده شده است. این امر دلیل بر قبله بودن است، زیرا معصوم را جز معصومی همانند او دفن نمیکند، و او ازجهت قبله آگاهتر است. پس ناگزیر بدن دفنشده را روبهقبله قرار میدهد و قبر، همانند محرابی است که معصوم در نمازهایش رو به آن میایستاد.
البته این امر متوقف بر آن است که جهت صورت معصوم دفنشده را بهدقت بدانیم؛ زیرا تنها آن جهت است که حقیقتاً علامت قبله به شمار میآید. اما ساختمانی که بر فراز قبر معصوم ساخته شده، یا صندوقی که بر روی آن قرار دادهاند، و یا ضریحی که پیرامون آن نصب شده، همگی حکمی متفاوت دارند؛ زیرا روشن است که این بناها را خود معصوم نساخته، بلکه شیعیان امامی پساز او برپا کردهاند. ازاینرو، این بناها تنها در صورتی حکم قبله خواهند داشت که سازندگان آنها هنگام احداث، سمت قبله را در نظر گرفته باشند؛ وگرنه چنین الزامی وجود ندارد.»
او دربارۀ نماز در مرقد مطهر علوی نیز چنین مینویسد: «از همین رو، کسی که در حرم مطهر علوی و صحن شریف علوی نماز میخواند، لازم است اندکی بهسوی مغرب انحراف پیدا کند و دقیقاً رو به صندوق و ضریحی که بر فراز قبر شریف قرار دارد نایستد. زیرا این بنا بر محور جنوب ساخته شده است ـ و من خود آن را آزمایش کردهامـ درحالیکه قبلۀ نجف و کوفه بهسمت مغرب از آن متمایل است. هیچ تردیدی در این نیست و همۀ فقیهانی که به این موضوع پرداختهاند، هرچند در تعیین میزان دقیق انحراف اختلاف کردهاند، اصل این مطلب را پذیرفتهاند. من خود «قطبنمای رزمآرا» را در مسجد کوفه قرار دادم و دیدم که عقربۀ قبله بیهیچ انحرافی بهسمت محراب مسجد اشاره میکند. سپس آن را در حرم مطهر علوی قرار دادم و مشاهده کردم که عقربه از سمت ضریح مطهر اندکی بهسوی مغرب منحرف است.»
ازاینرو، استاد ما، محقق بزرگ آیتالله حکیم، هنگام نماز در حرم مطهر علوی و صحن شریف علوی و حتی اطراف آن، اندکی بهسمت مغرب انحراف پیدا میکرد؛ همانگونه که از استاد خود، آیتالله نائینی، پیروی مینمود. بسیاری از فضلا و گروهی دیگر نیز بر همین روش عمل میکردند.
آزمونهای علمی معاصر در تعیین قبلۀ حرم مطهر علوی
سید عبدالطلب خرسان مینویسد: «در دهۀ ششم قرن بیستم میلادی، مرجع بزرگ دینی، آیتالله العظمی امام حکیم )قدس سره( برای اطمینان یافتن از تعیین دقیق جهت قبله، گروهی از استادان متخصص دانشگاه بغداد را فراخواند و از آنان خواست با وسایل علمی موجود، قبله را مشخص کنند. آنان پساز بررسی تأیید کردند که در معماری حرم مطهر علوی، قبله اندکی بهسمت راست (مشرق) انحراف دارد. پساز آن، شمار زیادی از علما و اقشار مختلف مردم، ازایننظر پیروی کردند.»
طلوع خورشید و تابش آن بر گنبد مطهر
ازجمله جلوههای اعجاز نجومی در طراحی بنای علوی آن است که خورشید هنگام طلوع، پرتوهای خود را بر گنبد نورانی میتاباند؛ و این تابش در تمام فصول سال دقیقاً میان دو منارۀ شمالی و جنوبی حرم مطهر علوی محدود میشود.
جلوههای رمزی و اعتقادی در طراحی نور و جهت
شیخ محمدحسین حرزالدین میگوید: «برای اشاره به طلوع خورشید بر قبر شریف، بیتی فارسی بر کاشیکاریهای ایوان بزرگ شرقی صحن شریف علوی ـ در بخش فوقانی قوس ایوانـ نوشته شده است. این خط با حروف درشت آبی تیره بر زمینۀ زرد رنگ نگاشته شده؛ هر مصراع در یک سمت قوس، بهگونهای که از سمت راست خروجی صحن شریف علوی آغاز میشود و بهسمت چپ آن ختم میگردد. مضمون بیت چنین است:
«زهی به خاک درت، آستانه پریشانی
که هر بامداد، آفتاب بر پیشانی تو سجده مینهد»
منبع:
کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
