از جمله مهمترین و مشهورترین آیات غدیر که دراثنای خطبۀ غدیر بر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) نازل شد این آیه است:
«الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ، الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً»
«امروز کافران از تخریب دین شما ناامید شدند. دیگر از آنان نترسید و از من بترسید. امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را بهعنوان دین شما راضى شدم»[۲]
جالب است که اکثر این روایات به نزول مسئلۀ ولایت در آنجا اعتراف کردهاند و فقط زمان و مکان آن را تغییر دادهاند. در حل این نقطۀ شبهههناک دو پاسخ وجود دارد:
پاسخ اول: اشتباه در قرائت «عَرَّفَهُ»
در روایات عبارت «یوم عرفه» آمده که این عبارت یا اشتباهاً و یا عمداً معناى نادرستى پیدا کرده که به قرائت غلط آن باز میگردد.
این عبارت را دو گونه مىتوان خواند: «یَوْمُ عَرَفه» و «یَوْمٌ عَرَّفَهُ» که معناى اولى «روز عَرَفه» و معناى دومى «روزى که او را معرفى کرد» مىشود.
در روایت اصلى معناى دوم منظور بوده که در روز معرفى امیرالمؤمنین (علیهالسلام) براى ولایت آیۀ اکمال نازل شده است، ولى چون اعراب و حرکات و حتى نقطهگذارى در کتابهاى قدیم مرسوم نبوده، عدهاى اشتباهاً و عدهاى با کششِ انحراف ذاتى به احتمال اول کشیده شدهاند که «روز عرفه» است.
این احتمال هم وجود دارد که منشأ اشتباه روایاتى باشد که در عرفه پیشبینى نزول این آیه براى پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) را ذکر مىکند، که بعضى اشتباهاً آن را روز نزول آیه خیال کردهاند.
روایت چنین است:
فَلَمّا وَقَفَ رَسُولُ اللَّه صلى الله علیه و آله بِالْمَوْقِفِ، اتاهُ جَبْرَئیلُ عَنِ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: انَّهُ قَدْ دَنا اجَلُکَ... . فَاقِمْهُ لِلنّاسِ عَلَماً ... ، فَانّى لَمْ اقْبِضْ نَبِیّاً مِنَ الانْبِیاءِ الّا بَعْدَ کَمالِ دینى وَ اتْمامِ نِعْمَتى بِوِلایَهِ اوْلِیائى وَ مُعاداهِ اعْدائى. وَ ذلِکَ کَمالُ تَوْحیدى وَ اتْمامُ نِعْمَتى عَلى خَلْقى ... . فَ «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ...»
وقتى پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در موقف (عرفات) وقوف داشت جبرئیل از طرف خدا نزد حضرت آمد و گفت: اجل تو نزدیک شده... .
پس على را براى مردم بهعنوان عَلَم و نشانه بپادار ... ، که من پیامبرى از پیامبرانم را قبض روح نکردهام مگر بعد از کمال دینم و اتمام نعمتم با ولایت اولیائم و دشمنى با دشمنانم. و این کمال توحید من و تکمیل نعمتم بر خلقم است ... .
پس «امروز دین شما را کامل کردم ...»[۳]
دلیل این اشتباه آن است که بعداز این فراز در همین روایت، آغاز مراحل نزول آیۀ «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ...» را بیان مىکند که حضرت از شر قوم خود از ابلاغ این پیام طلب معذوریت کرد، و پساز تأکید امر الهى درخواست حفظ و عصمت نمود و پذیرفته شد؛
و سپس خطبۀ مفصل غدیر را ذکر مىکند که در متن آن نزول آیه، پساز ابلاغ «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ ...» به صراحت ذکر شده است.
بنابراین معلوم میشود آنچه در اول این روایت آمده به معناى پیشبینى نزول آیه است نه اصل نزول آن.
پاسخ دوم: هدف از تحریف در تاریخ آیه
مؤسس این شبهه در برابر انبوه روایاتى که نزول آیه را در روز غدیر ثابت مىکند شخص عمر بن الخطاب است.
جالب است که بدانید این اقدام عمر در برابر آیۀ اکمال سابقه دارد و جنبۀ انحرافى دیگرى نیز در این ماجرا به چشم میخورد و پیداست که مؤسس سقیفه از همه بیشتر اهمیت آن را دریافته که اینگونه دست به تحریف لفظى و معنوى آن زده است.
متن ماجرا چنین است:
«یهودیان به عمر گفتند: اگر این آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ...» بر ما یهودیان نازل شده بود و ما روزى را که در آن نازل شده میدانستیم، آن روز را عید میگرفتیم.
عمر گفت: خدا را شکر که آن را براى ما عید قرار داده است.
من مىدانم در چه روزى نازل شده است؛ در روز عرفه نازل شده و خدا این امر را کامل کرده، و از این آیه دانستیم که مسئله ازاینپس رو به نقصان خواهد گذاشت.» [۴]
در این قطعۀ تاریخى میبیینیم عمر از یکسو نزول آیه را در روز عرفه گفته، و این در پاسخ یهودیان است که خوب مىدانستهاند این آیه در چه روزى نازل شده و در واقع براى اثبات غاصب بودن او و ریشخند بر او این مسئله را مطرح کردهاند.
او در واقع با تعیین روز عرفه از سؤالهاى بعدى فرار کرده است که اگر در روز غدیر بوده چگونه خدا در آن روز دین را تکمیل کرده است؟
سابقۀ عمر با این آیه قبل از سؤال یهودیان است و باز مىگردد به روز غدیر که وقتى این آیه نازل شد عمر گریه کرد!
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) پرسید: براى چه گریه مىکنى؟
گفت: ابْکانى انّا کُنّا فى زِیادَهٍ مِنْ دینِنا، فَامّا اذْ کَمُلَ فَانَّهُ لَمْ یَکْمِلْ شَىْءٌ قَطُّ الا نَقَصَ
مرا به گریه واداشت اینکه ما دائماً در حال پیشرفت و تعالى در دینمان بودیم. ولى اکنون که کامل شده هیچ چیزى کامل نمیشود مگر آنکه رو به نقصان مىگذارد. [۵]
منابع
- غدیر در قرآن: ج۱ ص۱۵۱، ۱۵۷-۱۶۰.
- مائده / ۳.
- بحار الانوار: ج۳۷ ص۲۰۲ ح۸۶ .
- بحار الانوار: ج۳۷ ص۱۵۶. صحیح ابن حبان: ج۱ ص۴۱۳. کنز العمال: ج۲ ص۳۹۹.
- الدر المنثور: ج۲ ص۲۵۸.
