از جمله مهمترين و مشهورترين آیات غدیر كه دراثنای خطبۀ غدیر بر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) نازل شد اين آيه است:
«الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ، الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً»
«امروز کافران از تخريب دين شما نااميد شدند. ديگر از آنان نترسيد و از من بترسيد. امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را بهعنوان دين شما راضى شدم»[۲]
جالب است كه اكثر اين روايات به نزول مسئلۀ ولايت در آنجا اعتراف كردهاند و فقط زمان و مكان آن را تغيير دادهاند. در حل اين نقطۀ شبهههناک دو پاسخ وجود دارد:
پاسخ اول: اشتباه در قرائت «عَرَّفَهُ»
در روايات عبارت «يوم عرفه» آمده كه اين عبارت يا اشتباهاً و يا عمداً معناى نادرستى پيدا كرده كه به قرائت غلط آن باز میگردد.
اين عبارت را دو گونه مىتوان خواند: «يَوْمُ عَرَفة» و «يَوْمٌ عَرَّفَهُ» كه معناى اولى «روز عَرَفه» و معناى دومى «روزى كه او را معرفى كرد» مىشود.
در روايت اصلى معناى دوم منظور بوده كه در روز معرفى اميرالمؤمنين (عليهالسلام) براى ولايت آيۀ اكمال نازل شده است، ولى چون اعراب و حركات و حتى نقطهگذارى در كتابهاى قديم مرسوم نبوده، عدهاى اشتباهاً و عدهاى با كششِ انحراف ذاتى به احتمال اول كشيده شدهاند كه «روز عرفه» است.
اين احتمال هم وجود دارد كه منشأ اشتباه رواياتى باشد كه در عرفه پيشبينى نزول اين آيه براى پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) را ذكر مىكند، كه بعضى اشتباهاً آن را روز نزول آيه خيال كردهاند.
روايت چنين است:
فَلَمّا وَقَفَ رَسُولُ اللَّه صلى الله عليه و آله بِالْمَوْقِفِ، اتاهُ جَبْرَئيلُ عَنِ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: انَّهُ قَدْ دَنا اجَلُكَ... . فَاقِمْهُ لِلنّاسِ عَلَماً ... ، فَانّى لَمْ اقْبِضْ نَبِيّاً مِنَ الانْبِياءِ الّا بَعْدَ كَمالِ دينى وَ اتْمامِ نِعْمَتى بِوِلايَةِ اوْلِيائى وَ مُعاداةِ اعْدائى. وَ ذلِكَ كَمالُ تَوْحيدى وَ اتْمامُ نِعْمَتى عَلى خَلْقى ... . فَ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ...»
وقتى پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) در موقف (عرفات) وقوف داشت جبرئيل از طرف خدا نزد حضرت آمد و گفت: اجل تو نزديک شده... .
پس على را براى مردم بهعنوان عَلَم و نشانه بپادار ... ، كه من پيامبرى از پيامبرانم را قبض روح نكردهام مگر بعد از كمال دينم و اتمام نعمتم با ولايت اوليائم و دشمنى با دشمنانم. و اين كمال توحيد من و تكميل نعمتم بر خلقم است ... .
پس «امروز دين شما را كامل كردم ...»[۳]
دليل اين اشتباه آن است كه بعداز اين فراز در همين روايت، آغاز مراحل نزول آيۀ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ...» را بيان مىكند كه حضرت از شر قوم خود از ابلاغ اين پيام طلب معذوريت كرد، و پساز تأكيد امر الهى درخواست حفظ و عصمت نمود و پذيرفته شد؛
و سپس خطبۀ مفصل غدير را ذكر مىكند كه در متن آن نزول آيه، پساز ابلاغ «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ...» به صراحت ذكر شده است.
بنابراين معلوم میشود آنچه در اول اين روايت آمده به معناى پيشبينى نزول آيه است نه اصل نزول آن.
پاسخ دوم: هدف از تحريف در تاريخ آيه
مؤسس اين شبهه در برابر انبوه رواياتى كه نزول آيه را در روز غدير ثابت مىكند شخص عمر بن الخطاب است.
جالب است كه بدانيد اين اقدام عمر در برابر آیۀ اکمال سابقه دارد و جنبۀ انحرافى ديگرى نيز در اين ماجرا به چشم میخورد و پيداست كه مؤسس سقیفه از همه بيشتر اهمیت آن را دريافته كه اينگونه دست به تحريف لفظى و معنوى آن زده است.
متن ماجرا چنين است:
«يهوديان به عمر گفتند: اگر اين آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ...» بر ما يهوديان نازل شده بود و ما روزى را كه در آن نازل شده میدانستيم، آن روز را عيد میگرفتيم.
عمر گفت: خدا را شكر كه آن را براى ما عيد قرار داده است.
من مىدانم در چه روزى نازل شده است؛ در روز عرفه نازل شده و خدا اين امر را كامل كرده، و از اين آيه دانستيم كه مسئله ازاينپس رو به نقصان خواهد گذاشت.» [۴]
در اين قطعۀ تاريخى میبيينيم عمر از يکسو نزول آيه را در روز عرفه گفته، و اين در پاسخ يهوديان است كه خوب مىدانستهاند اين آيه در چه روزى نازل شده و در واقع براى اثبات غاصب بودن او و ريشخند بر او اين مسئله را مطرح كردهاند.
او در واقع با تعيين روز عرفه از سؤالهاى بعدى فرار كرده است كه اگر در روز غدير بوده چگونه خدا در آن روز دين را تكميل كرده است؟
سابقۀ عمر با اين آيه قبل از سؤال يهوديان است و باز مىگردد به روز غدير كه وقتى اين آيه نازل شد عمر گريه كرد!
پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) پرسيد: براى چه گريه مىكنى؟
گفت: ابْكانى انّا كُنّا فى زِيادَةٍ مِنْ دينِنا، فَامّا اذْ كَمُلَ فَانَّهُ لَمْ يَكْمِلْ شَىْءٌ قَطُّ الا نَقَصَ
مرا به گريه واداشت اينكه ما دائماً در حال پيشرفت و تعالى در دينمان بوديم. ولى اكنون كه كامل شده هيچ چيزى كامل نمیشود مگر آنكه رو به نقصان مىگذارد. [۵]
منابع
- غدير در قرآن: ج۱ ص۱۵۱، ۱۵۷-۱۶۰.
- مائده / ۳.
- بحار الانوار: ج۳۷ ص۲۰۲ ح۸۶ .
- بحار الانوار: ج۳۷ ص۱۵۶. صحيح ابن حبان: ج۱ ص۴۱۳. كنز العمال: ج۲ ص۳۹۹.
- الدر المنثور: ج۲ ص۲۵۸.
