در ادامۀ سلسله گزارشهای معرفی مهمترین آثار تاریخی و باستانی حرم مطهر امیر المؤمنین (علیهالسلام)، این گزارش به «مسجد الرأس» میپردازد و طی آن تلاش میکند، به سؤالاتی از قبیل علت نامگذاری مسجد الرأس، زمان ساخت و تغییرات رخ داده در آن در طول سالهای متمادی پاسخ دهد.
مسجد الرأس در ضلع غربی صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قرار دارد و نامگذاری آن به این علت است که در جوار سر مبارک امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ساخته شده است.
تاریخچۀ مسجد الرأس
پیشینۀ ساخت مسجد الرأس به دورۀ ایلخانیان باز میگردد. «شیخ محمد حرزالدین» یادآور شده است که سازندۀ این مسجد «غازان بن هولاکوخان» (متوفی در سال ۷۰۳هق) میباشد. ساخت آن توسط غازان یک سال تمام به طول انجامید و در این مدت غازان خان چادرهای خود را میان نجف و «مسجد حنانه» در منطقۀ «الثویه» برپا داشته بود.
این درحالی است که «براقی» ساخت آن را به «شاه عباس اول صفوی» نسبت داده است. ساختمان فعلی این مسجد در دفعات عدیدهای بازسازی شده است. این بنا در دورۀ شاه عباس اول و در دورۀ نادر شاه بازسازی شد و در دورۀ نادر شاه آخرین بازسازی آن بود.
شیخ جعفر محبوبه در کتاب خود «ماضی النجف و حاضرها» در توصیف عمارت قدیمی مسجد و محراب متشکل از کاشیهای میناکاری و فلزات گرانقیمتش میگوید: «این مسجد دارای فضایی گسترده و وسیع است. ستونهای بزرگ و بسیاری دارد و مستحکم ساخته شده است. درب آن در صحن شریف امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و در ایوان بزرگ و زیر طاق قرار دارد. این طاق همان «ساباط» است. همچنین، این درب رو به روی رواق از سمت سر مبارک امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است. افزون بر آن، این مسجد راهی به سوی تکیۀ بکتاشیها نیز دارد. این مسجد قدیمی است و از دیوارهای آن که مزین به سنگهای بزرگ است، مشخص میشود که همزمان با بنای حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، ساخته شده است.»
براقی آن را به شاه عباس نسبت میدهد؛ همان طور که در میان اهالی نجف اشرف نیز معروف و مشهور است. در یکی از محرابهای آن سنگی وجود دارد که در آن حروفی درشت و مشخص نوشته شده است. برخی آنها را طلسم میدانند. این مسجد در سال ۱۱۵۶هق بازسازی شد. همانطور که تاریخنگار فارس در کتاب خود «تاریخ نادری» در صفحه ۲۳۷ آن یادآور شده است، در این بازسازی، گنبد و دو منارۀ مسجد طلاکاری شدند.
در این کتاب چنین آمده است: «راضیه سلطان، دختر شاه سلطان حسین که همسر نادر شاه بود، ۲۰ هزار نادری را برای عمارت مسجد جامع خرج کرد که در کنار سر مبارک امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قرار دارد.»
همچنین گفته میشود که برای بار دوم در دورۀ علامه سید بحرالعلوم و به دستور وی این مسجد بازسازی و نوسازی شد. البته وی به برخی از اطرافیانش میگفت که «این مسجد محل سر امام حسین (علیهالسلام) است و این مسجد در این محل، به خاطر سر امام حسین ساخته شده است.»
همچنین سلطان عبدالحمید عثمانی در سال ۱۳۰۶هق این مسجد را ترمیم و دیوارهایش را طلاکاری کرد و منبری از سنگ مرمر را در آنجا نهاد. در واقع درب از این سمت و در سمت راست از بیرون و از درب فرج بود و بالای درب سنگ مرمری گذاشته شد و بر روی آن دو بیت شعر بود که تاریخ سال بازسازی و نوسازی آن را بیان میکند که به تاریخ ۱۸ ذی الحجه سال ۱۳۰۶هق باز میگردد.
در این دوره فقط عثمانیهای نجف در این مسجد نماز جمعه را به صورت جماعت و نماز دو عید فطر و قربان در این مسجد برپا میکردند. به همین خاطر این مسجد در آن زمان برای مدتی به مسجد اهل سنت شناخته میشد.
با از میان رفتن حکومت عثمانی این مسجد تعطیل شد و درب آن برای مدت نهچندان اندکی بسته ماند. سپس درب آن بازگشایی شد و علامۀ بزرگ نائینی در آن نماز خواند.
از دیگر علمایی که در این مسجد نماز جماعت اقامت کردند، «آیت الله سید جمال الدین هاشمی» و فرزند و نوادهاش بودند.
در زمینه دروس حوزوی از جمله علمایی که در تاریخ معاصر دروس حوزوی خود را در این مسجد برگزار کردند، «آیت الله سید محسن طباطبایی حکیم» و «شهید سید محمد محمدصادق صدر» بودند.
برخی از ستونهای این مسجد امروزه واژگون شدهاند، در نتیجه دولت عراق تصمیم گرفت آن را بازسازی کرده و از لحاظ زیربنایی آن را اصلاح کند.
بررسی دیدگاههای مربوط به مسجد الرأس
«عبدالهادی ابراهیمی»، عضو هیئت مدیرۀ آستان مقدس علوی و مؤرخ و کارشناس مسائل تاریخی آستان مقدس علوی دربارۀ نامگذاری مسجد الرأس چنین میگوید:
این مسجد در ضلع غربی حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) قرار دارد. این بدان معناست که از سمت سر مبارک امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است. به همین خاطر بر آن نام مسجد الرأس نهاده شد، البته این یکی از دیدگاههاست.
اما با توجه به روایات اهلبیت (علیهمالسلام)، دیدگاه دیگری هم وجود دارد که عنوان میکند، این مسجد در محل سر امام حسین (علیهالسلام) ساخته شده است. در کتابهای حدیث روایاتی از امام باقر (علیهالسلام) و امام صادق (علیهالسلام)، به ویژه در کتابهای قدیمی مانند کتاب «اصول کافی» از علامه کلینی و کتاب «کامل الزیارات» از ابن قولویه قمی این موضوع آمده است.
از «علی بن اسباط» به نقل از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است: «اگر به غری آمدی و قبری بزرگ و قبری کوچک را دیدی، قبر بزرگ، مزار امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است و قبر کوچک هم سر مبارک حسین بن علی (علیهالسلام) است».
همچنین روایت دیگری هم وجود دارد که علت حضور سر و خاک سپاری آن در این مکان را مشخص میکند. این روایت هم از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است: «هنگامی که سر ایشان به شام برده شد، غلامی وابسته به ما آن را به سرقت برد و در کنار مزار مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) خاکسپاری کرد.» به نظر میرسد، این خاکسپاری موقتی بوده و همیشگی نباشد، چراکه آغاز قرائت زیارت معروف عاشورا از امام باقر (علیهالسلام) و دعای پس از آن، که دعای علقمه است، اینجا بوده است.
روایتی هم از «صفوان الجمال» وجود دارد، مبنی بر اینکه وقتی با دوستانش به زیارت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مشرف شد، به این مکان اشاره کرد و گفت «توصیۀ امام صادق (علیهالسلام) این است که زیارت عاشورا برای سیدالشهدا و دعا در این مکان باشد.»
سؤالی که مطرح میشود که آیا منافاتی بین دو روایت وجود دارد؟ آنطور که در خبرها و روایات آمده است، امام زین العابدین (علیهالسلام) سرهای شهیدان را از شام به کربلا آوردند و به پیکرهای مبارکشان ملحق کردند. به نظر می رسد این سرقت در هنگام آمدن کاروان اسیران از کربلا و ماندن آنان در شب در مسجد حنانه باشد. پس از آن اتفاقی که افتاد این است که سرها به کوفه برده شدند و سر مبارک سیدالشهدا (علیهالسلام) در تشتی مقابل «عبیدالله بن زیاد» در قصر الامارۀ کوفه نهاده شد. پس از آن سرهای مبارک با کاروان اسیران برده شدند و در مقدمۀ آنها سر مبارک سیدالشهدا (علیهالسلام) بود.
همچنین، روایتهای متواتر و مشهوری وجود دارد که نقل میکند، وقتی سر مبارک سیدالشهدا مقابل یزید گذاشته شد، دختر آن حضرت، حضرت «رقیه بنت الحسین» (سلاماللهعلیها) سر پدر بزرگوارش را در آغوش گرفت و بر روی همان سر شهید شدند. بدین ترتیب سر مبارک به شام هم برده شده بود.
«سید محمد مهدی بحرالعلوم»، مرجع شیعیان از جمله شخصیتهایی بود که روی این موضوع تأکید دارد. این عالم عارف که در سال ۱۲۱۲هق در گذشته است میگوید: «این مسجد روی محل سر مبارک سیدالشهدا و برای این سر مبارک ساخته شده است.»
«محمد حسن جواهری» در کتاب خود «جواهر الکلام» نظری دارد که طی آن میگوید: «چهبسا منافاتی هم میان این روایات وجود نداشته باشد، زیرا ممکن است برای مدتی سر مبارک سیدالشهدا در اینجا خاکسپاری و سپس به کربلا منتقل شده باشد و اشکالی ندارد در مکان خاکسپاری آن نماز و زیارت خوانده شود.»
«شیخ محمد حرزالدین» در کتاب «معارف الرجال» به نقل از «میرزا هادی خراسانی» و ایشان به نقل از «سید داوود رفیعی» و از پدرانش نقل میکند: «دیوار القبلی یعنی همین دیوار، میان محراب و ورودی ساباط از ضلع جنوبی حفرهای در ضمن ضریحی فولادین و گرانبها وجود دارد که بر روی آن پارچهای سبز رنگ است و محل این حفره به عنوان محل سر مبارک امام حسین (علیهالسلام) شناخته میشود، اما بعدها این محل از میان برداشته شد.»
در حال حاضر این مسجد قسمتی از رواق حضرت ابوطالب است که با دری طلایی به سمت ضریح مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) راه پیدا میکند.
