دیوار صحن شریف علوی
دیوار بیرونی صحن شریف علوی با مساحتی درحدود ۴۵۷۳مترمربع پیرامون آن را در بر میگیرد و ارتفاع آن تقریباً به ۱۲متر میرسد. درگذشته، بافت شهری قدیم نجف مستقیماً به این دیوار متصل بود، اما در سال ۱۳۶۸هجری قمری، برابر با ۱۹۴۹میلادی، بسیاری از ساختمانهای اطراف دیوار برداشته شد، و خیابان پیرامونی صحن احداث گردید. در میانۀ دهۀ هفتاد میلادی نیز تمام ساختمانهای چسبیده به دیوار صحن از بیرون تخریب شدند و سطح بیرونی دیوار با آجرهای حکاکی شده تزئین گردید؛ این طرحها شامل لفظ جلالهی «الله»، نامهای رسول خدا (محمد) و امیرالمؤمنین علی (صلواتاللهعلیهما) و همچنین واژهی «أحد» بود که در قالب ترکیبهای خطی دایرهای و چهاروجهی طراحی شده بودند.
مرمت دیوارهای صحن در دوران معاصر
دیوار صحن شریف علوی در طول زمان براثر عوامل محیطی و نیز به دلیل رویدادهای نظامی و انفجارهایی که در اطراف آن رخ داد، دچار آسیبهای متعدد شد؛ از جمله ترکخوردگی در بخشهایی از دیوار و خرابی سنگ مرمر (هزاره) که در پایین آن نصب شده بود. به همین دلیل، در سال ۱۴۲۶هجری قمری، برابر با ۲۰۰۵میلادی، نیروهای متخصص آستان مقدس علوی اقدام به مرمت دیوار بیرونی کردند. در این پروژه، تمام آسیبهای موجود در نقشها ترمیم شد، قطعاتی که بهشدت آسیب دیده بودند با قطعات جدید جایگزین گردید، درحالیکه اصالت و سبک تزئینات قدیمی کاملاً حفظ شد. همچنین نوار سنگی تازهای از مرمر گرانیت در بخش پایینی دیوار نصب گردید و کار بازسازی در پایان سال ۱۴۲۷هجری قمری، برابر با ۲۰۰۶ میلادی به اتمام رسید.
رواقهای روضۀ مقدسه
چهار رواق پیرامون حرم مقدس را فراگرفتهاند که در مجموع، بنایی باشکوه و استوار با ساختاری تقریباً مربعشکل پدید آوردهاند. این مجموعه با معماری منحصربهفرد و تزئینات چشمنواز خود، جلوهای خاص دارد. از سقفهای آن لوسترهای گرانقیمت با طراحیهای خیرهکننده آویخته شده که نگاهها را مجذوب میسازد. این رواقها امروزه دارای درها و ورودیهای بیرونی هستند که به تفصیل از آنها یاد خواهد شد.
طول هر ضلع داخلی رواقها حدود ۳۱متر است. عرض رواق شمالی و جنوبی نزدیک به ۶متر، عرض رواق شرقی حدود ۷/۶۰متر و عرض رواق غربی نزدیک به ۴/۴۰متر میباشد. ارتفاع هر رواق نیز حدود ۱۲متر است، که برابر با ارتفاع بنای حرم مقدس و دیوار بیرونی صحن میباشد.
گنبدها و نورگیرها
این رواقها در مجموع دارای هشت گنبد هستند که در میانه و در گوشهها قرار گرفتهاند. هر گنبد دارای نورگیری هشتضلعی است که از سطح حرم بیرون زده و شامل هشت پنجره میباشد. در میان این گنبدها، شش گنبد کوچک دیگر نیز قرار داده شده که دو گنبد برای هریک از رواقهای شمالی، جنوبی و غربی قرار دارد. تمامی این گنبدها با هماهنگی و تقارن چشمگیر در معماری و تزئینات خود نمایانگر شکوهی ویژه هستند.
اتاقهای پیرامونی رواقها
چهار سوی رواقها را دو طبقه اتاقها در بر گرفته است. شمار اتاقهای طبقۀ بالا به ۱۲اتاق میرسد؛ دو اتاق در ضلع شرقی، دو اتاق در ضلع غربی و چهار اتاق در هریک از اضلاع شمالی و جنوبی. این اتاقها دارای پنجرههای کوچک و جداگانهای هستند که به سوی صحن شریف علوی در بخشهای شمالی و جنوبی گشوده میشوند.
کتیبههای شعری در رواقها
در رواقهای صحن شریف علوی مجموعهای از قصیدهها و اشعار برجسته به خطی زیبا و با حروفی زرّین بر روی زمینهای از شیشههای رنگین نگاشته شدهاند.
در گوشۀ راست رواق شرقی، در نزدیکی حجرۀ مرقد مقدس اردبیلی، ۱۸بیت شعر از حسین بن حجاج نیلی نوشته شده است که با مطلعی ویژه آغاز میگردد.
در گوشۀ چپ همین رواق، در جوار حجرۀ مرقد علامه حلی، ۱۸بیت شعر از قصیدۀ شاعر نامدار «الناشی الصغیر» نگاشته شده است.
در میانِۀ پیشانی ایوانی که بر فراز «باب ابیطالب» قرار دارد و از رواق غربی به رواق ابیطالب راه مییابد، دو بیت شعر از محمد بن ادریس شافعی به چشم میخورد.
در گوشِۀ راست رواق غربی نیز قصیدهای مشترک با وزن و قافیهای هماهنگ از دو شاعر، محمد بن طلحه شافعی و عبدالـغنی جابری، نگاشته شده است؛ که شامل ۱۱بیت از شافعی و ۷بیت از جابری میباشد.
اما از دیوان شاعر ابوفراس حمدانی، ۱۸بیت در بخش چپ این رواق نوشته شده است.
همچنین ۲۶ بیت از قصیدههای مشهور شاعر محمدکاظم الازری در رواق شمالی، در بالای دو درِ ورودیِ اتاق حرم علوی از همین رواق نگاشته شده است. همچنین ۲۲بیت شعر در بالای در ایوانِ علما درون رواق شمالی نوشته شده است.
کتیبههای قرآنی و تزئینات کاشی
دیوارهای بیرونی رواقهایی که مشرف به صحن شریف علوی هستند، با کاشیکاریهای مزخرف -نوعی کاشی تزئینیـ پوشانده شده است. همچنین در میان آنها کتیبههایی از آیات قرآن دیده میشود که قدیمیترینشان، کتیبۀ سورۀ «الرحمن» است. این کتیبه در دوران سلطنت نادرشاه افشار، بر نوار میانیِ امتداد دیوار بیرونی حرم مطهر حکاکی شده است. متن سوره از درِ شمالیِ رواق ابوطالب آغاز میشود، سپس از بالای ایوان علما عبور میکند و در گوشۀ شمالشرقی حرم پایان میپذیرد. در انتهای این نوار، نام خوشنویس اثر چنین آمده است: «کمالالدین حسین گلستانه.»
به همین صورت، این سوره از گوشۀ جنوب شرقی آغاز میشود، سپس بر بالای ایوان میزاب ادامه مییابد و سرانجام در گوشۀ رواق ابوطالب پایان میگیرد. در آغاز این کتیبه، نام مجری اثر به زبان فارسی چنین ثبت شده است: «به معماری استاد ابراهیم طهرانی تمام شد».
دیوار بیرونی رواق، از هر دو سمت، با کتیبهای از کاشیهای قاشانی مزین شده است که به دوران سلطنت سلطان عثمانی عبدالحمید دوم بازمیگردد. این کتیبه شاهکاری از دستان هنرمند خوشنویس عبدالعلی یزدی است. در سمت شمالی، سورۀ «مزمل» نگاشته شده است که آغاز آن از گوشۀ رواق ابوطالب بوده و در نزدیکی منارۀ شمالی پایان میپذیرد. در مقابل، در سمت جنوبی، سورۀ «انسان» نوشته شده است که از کنار منارۀ جنوبی شروع میشود و در گوشۀ رواق ابوطالب از همین جهت به پایان میرسد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در بخش قبلی از این سلسلهنوشتهها، بازسازی و توسعۀ صحن حرم علوی در دوران معاصر بررسی شده است.
