تناسب یگانهٔ گنبد علوی و منارهها
از برجستهترین ویژگیهای معماری کنونی حرم مطهر علوی، گنبد پیازیشکل آن است که ارتفاعش از سطح صحن علوی شریف تا رأس سازه به ۳۰ متر میرسد. این گنبد نورانی، نهتنها کانون بصری مجموعه، بلکه نقطهٔ تعادل مهندسی کل بنا به شمار میآید.
آنچه این عمارت مقدس را از دیگر مراقد مطهر ائمهٔ معصومین (علیهمالسلام) متمایز میسازد، تفاوت ارتفاع میان گنبد و منارههاست؛ بهگونهای که هر یک از دو مناره، یکونیم متر از گنبد کوتاهترند. ارتفاع هر مناره تا رأس بنا ۲۸٫۵۰ متر محاسبه شده و این نسبت خاص، در میان بقاع متبرکه، بینظیر و منحصر به حرم مطهر علوی است.
هندسهٔ پنهان در تناسبات نمای حرم
نسبتهای ارتفاعی گنبد و منارهها بر پایهٔ محاسبات هندسی دقیق و با بهرهگیری از نقاط مرجع در شبکهای متشکل از اشکال پنجضلعی متداخل در نمای حرم تعیین شده است. برای نمونه، اگر یک پنجضلعی منتظم ترسیم شود و محل تلاقی دو ضلع آن بر میانهٔ ایوان طلایی منطبق گردد، این ساختار هندسی هر دو مناره را دربر میگیرد و ضلع فوقانی آن دقیقاً بر تاج شعاعی گنبد منطبق میشود.
بدین ترتیب، هرگونه تغییر در ارتفاع گنبد یا منارهها نسبت به اندازههای موجود، موجب فروپاشی این تناسب پنجضلعی پنهان خواهد شد؛ امری که خود جلوهای از شگفتیها و اعجازهای بینظیر علم هندسه در معماری این بنای مقدس است.
میتوان گفت اسرار نهفته و معانی بلند و ژرفی که در معماری روضهٔ حیدری به ودیعه نهاده شده، تنها برای نوابغ کمنظیر روزگار در علم و فضل قابل ادراک است؛ و بیتردید آن شخصیت یگانه، عالم ربانی و عارف الهی، شیخ بهایی (رضوانالله علیه) بوده است.
جهت ورودی متمایز با سایر عتبات
از ویژگیهای مهم این معماری آن است که ورودی اصلی حرم شریف علوی از سمت شرق و در ایوان طلایی قرار گرفته؛ یعنی از سوی پایین پای حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام). این در حالی است که در بیشتر بقاع مطهر دیگر ائمهٔ معصومین (علیهمالسلام)، ورودی اصلی در سمت جنوب و در جهت قبله تعبیه شده است؛ جهتی که زائر هنگام ورود، در سمت بالا سر مبارک حضرت قرار میگیرد.
اما در طراحی حرم مطهر علوی، انتخاب ورودی از سمت قدمها کاملاً آگاهانه و هدفمند بوده است؛ چرا که این شیوه، نمادی روشن از نهایت خضوع، ادب و فروتنی در برابر مولای متقیان، حضرت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) بهشمار میآید. از همین رو، به نظر میرسد عدم پیشبینی درِ اصلی صحن شریف در سمت غربی و از جانب سر مبارک امام، در طرح اصیل معماری روضهٔ حیدری، دقیقاً برخاسته از همین معنای روحانی باشد.
انتخاب زاویهٔ تابش خورشید
افزون بر این، تنظیم زاویهٔ تابش خورشید بر گنبد نورانی تنها در صورتی امکانپذیر بوده است که ایوان بزرگ حرم در سمت شرق قرار گیرد. این انتخاب، افزون بر کارکرد فنی و مهندسی، حامل پیامی نمادین نیز هست.
بر پژوهشگر نکتهسنج پوشیده نیست که این هماهنگی میان جنبهٔ مادی ـ یعنی طلوع خورشید ـ و جنبهٔ اعتقادی ـ یعنی این حقیقت که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) «نور خدا» است ـ معنایی رمزی، عمیق و یگانه دارد. این پیوند نمادین، اشارهای روحانی و ژرف است که بیگمان شیخ بهایی آن را از دل آموزههای اعتقادی شیعه و محبت اهلبیت (علیهمالسلام) الهام گرفته و در کالبد معماری این بنای مقدس متجلی ساخته است.
ساختار فضایی و تدابیر اقلیمی در معماری حرم
حرم مطهر علوی در میانهٔ صحن شریف حیدری قرار گرفته است. صحن دارای شکل مربعی بوده و به سه بخش یا صحن کوچکترِ شرقی، شمالی و جنوبی تقسیم میشود. این صحن وسیع بهوسیلهٔ دیواری بلند احاطه شده که مجموعهای منظم از حجرهها را در دو طبقه در بر میگیرد.
در بالای هر حجره، ایوانی تعبیه شده و مجموع این ایوانها به ۹۹ عدد میرسد؛ عددی که بهنظر میرسد با دلالتی نمادین، اشارهای لطیف به «اسماء حسنای الهی» داشته باشد و بُعد معنوی فضا را دوچندان سازد.
راههای دسترسی عمودی
ارتباط میان طبقهٔ همکف و طبقهٔ فوقانی از طریق پنج راهپلهٔ مارپیچ برقرار میشود؛ بهگونهای که دو راهپله در ضلع شمالی، دو راهپله در ضلع جنوبی و یک راهپله در ضلع شرقی صحن تعبیه شده است. این جانمایی حسابشده، افزون بر کارکرد عملی، به توزیع متعادل حرکت و جریان انسانی در صحن کمک میکند.
ملاحظات محیطی و زیرساخت اقلیمی
در معماری بینظیر مرقد مطهر علوی، بهکارگیری شیوههای گوناگون «ملاحظات محیطی» ـ شامل مرمت و آمادهسازی بستر زمین پیش از اجرای پوشش نهایی کف ـ بهروشنی قابل مشاهده است. این تدابیر هوشمندانه، هم در انتخاب مصالح ساختمانی و هم در شیوهٔ ساخت بنا جلوهگر شدهاند.
هدف اصلی از این رویکردها، سازگاری کامل بنا با شرایط اقلیمی سخت شهر نجف، بهویژه گرمای شدید و طوفانهای مکرر گرد و غبار بوده است. این شیوهٔ معماری که در ادبیات امروز از آن با عنوان «معماری پایدار» یاد میشود، اصولی چون صرفهجویی در مصرف انرژی، ارتقای کیفیت محیط داخلی، تأمین سلامت فضاها و ایجاد آسایش پایدار و بلندمدت برای استفادهکنندگان را دنبال میکند.
بهرهگیری از مصالح بومی و پاسخ هوشمندانه به اقلیم
در ساخت این بنا، از مصالح طبیعی موجود در منطقه همچون آجر پخته (طابوق حفرهدار)، گچ و چوب بهره گرفته شده است. دیوارهای ضخیم و حجرههای گنبدیشکل که به بادگیرها (سامانههای هدایت جریان هوا) مجهز هستند، بهصورت ترکیبی نقش عایق حرارتی مؤثر و سامانهٔ تهویهٔ طبیعی را ایفا میکنند؛ الگویی کارآمد که نمونههای آن در بافت سنتی شهرهای کهن بهوفور دیده میشود.
سیستمهای پنهان تهویه و نور در بنای حرم
در خود بنای حرم مطهر علوی نیز طراحیهایی کاملاً سنجیده و هوشمندانه به کار رفته است؛ از جمله وجود فضای گسترده میان دو گنبد داخلی و خارجی، نحوهٔ دقیق جانمایی پنجرهها، و شبکهای از راهروها در زیر بام حرم که از سطح بام و از طریق روزنههای ویژهٔ تهویه قابل مشاهدهاند.
این مجموعه تدابیر، سامانهای کارآمد برای صرفهجویی در انرژی پدید آورده است؛ سامانهای که بهطور همزمان عایق حرارتی مناسبی ایجاد میکند، تهویهای مطلوب فراهم میآورد و نور طبیعی را به شکلی متوازن و بهینه به فضاهای داخلی هدایت مینماید.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
