این دو منارۀ استوانهایشکل، در بخش شرقی حرم مطهر علوی، اندکی جلوتر از گنبد نورانی و در دو سوی ایوان طلایی قرار گرفتهاند. ارتفاع هریک از منارهها به ۲۸ متر و ۵۰ سانتیمتر میرسد. پایههای این منارهها بهشکل گرد طراحی شده و با مرمر پوشانده شدهاند. همچنین، قطر بدنۀ استوانهای منارهها بهتدریج و با افزایش ارتفاع، کاهش مییابد.
تزیینات و کتیبههای طلایی
دو مناره در یکسوم بالایی خود با نواری پهن مزین شدهاند که بر روی آن، آیات قرآن کریم با صفحات طلایی بر زمینۀ میناکاری آبی نگاشته شده است. بالای این نوار، دو ردیف مقرنسهای (تزیینات برجسته) زرین قرار دارد که بر فراز آن، ایوان مؤذن با دوازده پنجره ساخته شده است. در بالای ایوان مؤذن، استوانهای باریک به چشم میخورد که به گنبدی طلایی و چندپَر ختم میشود. این گنبد کوچک با ستونی زرین تاجگذاری شده است که شامل دو کرۀ طلایی میباشد و در بالاترین بخش آن، نام جلالۀ «الله» قرار دارد.
شایان توجه است که بر روی نوارهای دو مناره، آیاتی از سورۀ مبارکۀ «جمعه» نقش بسته است. بر نوار منارۀ شمالی که در کنار مرقد علامه حلی واقع است، این آیۀ کریمه نوشته شده است:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ ۚ ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَاهُ …» (آیۀ ۹ و آغاز آیۀ ۱۰ سورۀ جمعه)
و بر نوار منارۀ جنوبی که در جوار مرقد مقدس اردبیلی قرار دارد، ادامۀ آیات چنین آمده است: «فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیرًا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ، وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَهً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَیْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَهِ وَاللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» (ادامۀ آیۀ ۱۰ و آیۀ ۱۱ سورۀ جمعه)
این نوارها در پایان با نام نویسندۀ کتیبه، مهرعلی، و تاریخ ۱۱۶۵ هجری قمری، ختم میشود.
منارهها در سال ۱۱۵۶ هجری قمری، برابر با ۱۷۴۳ میلادی، به دستور سلطان نادرشاه، با صفحات مسی اندود شده با طلای خالص، پوشانده شدند. همانگونه که پیشتر اشاره شد، در بالای پایۀ هریک از منارهها نواری از صفحات طلایی زینتبخش است که بر روی آن ابیات شعری برای ثبت تاریخ پایان کار تذهیب حک شده است. این ابیات، برای منارۀ شمالی به زبان فارسی و برای منارۀ جنوبی به زبان عربی نگاشته شدهاند، چنانکه پیشتر بیان گردید.
در بدنۀ هریک از منارهها، پنج پنجرۀ مشبک کوچک به چشم میخورد که کارکرد آنها نورگیری و تهویه است. هر پنجره دارای یک صفحۀ طلایی است؛ بدین ترتیب، در منارۀ شمالی پنج پنجره و در منارۀ جنوبی سه پنجره وجود دارد. بر صفحۀ بالایی منارۀ شمالی عبارت «حمداً على إتمامها» حک شده و بر صفحۀ پایینی آن نوشته شده است: «قُل مؤرخاً یا مُقیم». در مقابل، بر صفحۀ پایینی منارۀ جنوبی عبارت «سعداً عظیماً» نقش بسته است.
دیدار جهانگرد انگلیسی از حرم مطهر علوی
در سال ۱۸۵۳ میلادی، جهانگرد انگلیسی لوفتس از نجف دیدار کرد. او در یادداشتهای خود چنین نوشت: «سه گوشه از چهارگوش صحن دارای سه مناره بود که دو منارۀ جلویی آن با آجرهایی پوشیده شده بودند که رویشان با طلا اندود شده بود. هزینۀ تذهیب هریک از این منارهها یک تومان بوده است، که معادل دو پوند استرلینگ به شمار میآمد. این دو مناره، همراه با گنبد، منظرهای باشکوه و خیرهکننده ایجاد میکردند که وصف آن دشوار است. گنبد بزرگ که با طلا پوشیده بود، هنگامی که در پرتوی خورشید میدرخشید، از دوردست همچون برجستگی از زرناب به نظر میرسید که بر دشتهای گستردۀ اطرافش سر برآورده است.
مهمترین اصلاحات منارههای طلایی در طول تاریخ
منارههای طلایی بارها در طول زمان، بهدلیل فرسایش و سقوط برخی از صفحات زرین، مورد مرمت و بازسازی قرار گرفتهاند. این عملیات گاهی شامل بازسازی کامل یک مناره و گاهی تنها بخش بالایی آن، بسته به میزان آسیبدیدگی وارده بوده است. بهطور تاریخی، مهمترین اقدامات اصلاحی به شرح زیر است:
نخست- درسال۱۲۳۶ هجری قمری، برابر با ۱۸۲۰ میلادی به فرمان حاج محمدحسین خان اصفهانی، پساز فروریختن برخی از صفحات طلاکاری، منارهها مرمت شدند. این نخستین بازسازی پساز تذهیب منارهها به دستور سلطان نادرشاه درسال۱۱۵۶ هجری قمری، برابر با ۱۷۴۳ میلادی به شمار میرود.
دوم- درسال ۱۲۸۱ هجری قمری، برابر با ۱۸۶۴ میلادی، منارۀ غربی بهسبب کج شدن و انحراف ساختاری فروریخته شد. سپس در دورۀ حکومت سلطان عبدالعزیز عثمانی، این مناره مطابق با سبک و طرح اصلی خود، از نو بنا گردید. به همین مناسبت، شاعر فرهیختۀ نجفی سید محمدعلی بنابی الحسن عاملی قصیدهای سرود که در ابیات آن به نامهای سلطان عبدالعزیز، مسئول آستانه ملا محمود و نیز به نام معمار برجسته استاد محسن اشاره کرده است.
سوم- مرمت منارۀ شمالی به فرمان سلطان عبدالحمید عثمانی انجام شد. کار از ابتدای ماه شوال سال ۱۳۱۵ هجری قمری، برابر با ۱۹۳۶ میلادی، آغاز گردید. در این مرحله، تمامی صفحات طلایی مناره برداشته شد و نیمی از آن فروریخته و از نو بنا گردید. این عملیات در تاریخ دهم جمادیالثانی سال ۱۳۱۶ هجری قمری، برابر با ۱۹۳۷ میلادی، به پایان رسید و مناره بهشکل کنونی خود بازسازی شد.
چهارم- در ماه جمادیالاول سال ۱۳۵۲ هجری قمری، برابر با ۱۹۳۳ میلادی، تمام صفحات زرین منارۀ جنوبی جدا شد و بخش بالایی آن نیز تخریب گردید. سپس این مناره دوباره از نو ساخته شد. هزینۀ این پروژه را مدیریت اوقاف عمومی دولت پادشاهی عراق تقبل کرد. شاعر نامدار حسن سبتی پایان این بازسازی را در سال ۱۳۵۳ هجری قمری، با سرودن ابیاتی تاریخی ثبت نمود.
پنجم- حدود چهارده سال بعد، وضع خطرناک منارۀ شمالی در گزارشهای فنی آشکار شد. به همین دلیل، عملیات مرمت آن در پایان ماه شوال سال ۱۳۶۶ هجری قمری، برابر با ۱۹۴۷ میلادی، آغاز گردید. این پروژه تحت نظارت هاشم رزین، قائممقام نجف، انجام شد. در این مرمت نیز صفحات طلایی جدا و بخش بالایی مناره تخریب و سپس دوباره ساخته شد. کار بازسازی درپایان ماه رجب سال ۱۳۶۷ هجری قمری، برابر با ۱۹۴۸ میلادی، به اتمام رسید.
ششم- در پایان سال ۱۴۳۱ هجری قمری، برابر با ۱۳۸۹ هجری شمسی، تولیت آستان مقدس علوی اقدام به بازگشایی و بررسی دیوارهای داخلی دو مناره کرد و عملیات مرمت و اصلاح ترکها را آغاز نمود. همچنین اتاقهای کوچک مجاور منارهها که مشرف به پشتبام ورودیهای شمالی و جنوبی ایوان بزرگ شرقی بودند، مورد بازسازی و مرمت قرار گرفتند.
هفتم- درسال ۱۴۳۳ هجری قمری، برابر با ۱۳۹۱ هجری شمسی، تولیت آستان مقدس علوی بار دیگر اقدام به مرمت و طلاکاری حلقههای تذهیب دو منارۀ شمالی و جنوبی نمود و سقفهای آنها را با چوب ساج برمهای نوسازی کرد.
بدین ترتیب، تاریخ مرمت و بازسازی منارههای طلایی حرم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از قرن هجدهم میلادی تاکنون، بهشکل پیاپی ادامه داشته و هر دوره جلوهای تازه به این آثار بخشیده است.
طلاکاری مجدد منارهها در دوران معاصر
تولیت آستان مقدس علوی از سال ۱۴۳۸ هجری قمری، برابر با ۱۳۹۶ هجری شمسی، با همکاری کمیتۀ عمران و آبادی عتبات مقدسۀ مؤسسۀ کوثر ایران، عملیات طلاکاری مجدد منارههای طلایی و ایوان طلایی بزرگ شرقی را آغاز نمود. این پروژه شامل مرمت منارهها، طلاکاری مجدد آنها، همچنین مرمت و طلاکاری مجدد دو قسمت ایوان شرقی بزرگ مرتبط با منارهها بود.
در این پروژه، نخستین صفحۀ طلایی منارۀ جنوبی در ۱۵ ذیالحجه ۱۴۳۸هـ.ق، برابر با ۱۵ شهریور ۱۳۹۶ هجری شمسی، برداشته شد و سپس تمامی صفحات دیگر نیز جدا شده و شمارهگذاری شدند تا پساز پایان طلاکاری مجدد، در جایگاه اصلی خود نصب گردند. بخش بالایی مناره نیز تخریب و دوباره بازسازی شد. پساز ترمیم بدنۀ مناره، تقویت سازه و بازپوشانی صفحات طلایی، قطعات دارای اشکال هندسی و ابعاد گوناگون در جایگاههای اصلی خود نصب شدند.
مقدار طلای مصرفی در این پروژه ۴۹ کیلوگرم بود. مجموع تعداد صفحات مسی طلایی منارۀ جنوبی ۴۷۲۵ قطعه با اندازهها و اشکال مختلف بود، که ازاینمیان ۶۰ قطعه به آیات سهگانۀ سورۀ جمعه بر نوار مناره اختصاص داشت. تعداد صفحات طلایی جبهۀ ایوان چپ مرتبط با منارۀ جنوبی که در پروژۀ طلاکاری مجدد مورد استفاده قرار گرفت، ۱۷۱۵ صفحه بود. تعداد قطعات مقرنس بالای کتیبۀ قرآنی ۳۹۰ قطعۀ طلایی و گنبد مناره نیز ۱۶۷ قطعه داشت.
در ماه رجب ۱۴۴۰هـ.ق، برابر با ۱۳۹۸ هجری شمسی، نیروهای شاخۀ نجاری آستان مقدس علوی، سازۀ چوبی جدید مناره را از چوب ساج برمهای ساختند که شامل اتاق مناره، قوسها و پایهها به طول ۹۰ سانتیمتر بود.
در روز یکشنبه ۲۳ ذیالحجه ۱۴۴۰هـ.ق، برابر با ۳ شهریور ۱۳۹۸ هجری شمسی، همزمان با عید غدیر، پردۀ منارۀ جنوبی و ایوان طلایی متصل به آن در مراسمی با حضور جمعی پرشور در صحن شمالی صحن شریف علوی کنار زده شد. در این مراسم، مهندس یوسف آل راضی، تولیت آستان مقدس علوی سخنرانی خود را ایراد نمود و شاعر علی صفار نیز قصیدهای در این مراسم قرائت کرد که در آن تجدید طلاکاری منارۀ جنوبی و سالهای هجری و میلادی ثبت شده بود.
طلاکاری مجدد منارۀ شمالی
در روز پنجشنبه ۱۰ جمادیالاول ۱۴۴۰هـ.ق، برابر با ۲۷ دی 1397هجری شمسی، عملیات طلاکاری مجدد منارۀ شمالی و بخش مرتبط با جبهۀ راست ایوان طلایی بزرگ آغاز شد. در این پروژه، بخش بالایی مناره تخریب و عملیات ساخت، مرمت و نصب مجدد صفحات طلایی انجام شد. تعداد صفحات طلایی مناره ۴۶۶۲ قطعه و تعداد صفحات طلایی جبهۀ مرتبط با آن ۱۷۰۵ قطعه بود.
سپس، در روز دوشنبه ۱۲ رجب ۱۴۴۳هـ.ق، برابر با ۲۴ بهمن ۱۴۰۰ هجری شمسی، پردۀ منارۀ شمالی کنار زده شد و طلاکاری مجدد آن تکمیل گردید. این مراسم همزمان با سالروز میلاد مبارک امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و در حضور مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق و سید عیسی خرسان، تولیت آستان مقدس علوی برگزار شد. شاعر علی صفار این مناسبت را به نظم درآورد و شاعر حیدر الجد نیز در ابیات خود آن را به تصویر کشید.
بازسازی پایهها و مرمرکاری جدید
همچنین، مرمر قدیمی آسیبدیدۀ پایههای منارههای شمالی و جنوبی و بخشهای مرتبط با جبهههای چپ و راست ایوان بزرگ جدا شد. عملیات بازسازی پایۀ منارۀ شمالی از روز شنبه ۲۶ ربیعالثانی ۱۴۴۵هـ.ق، برابر با ۲۰ آبان ۱۴۰۲ هجری شمسی، آغاز شد و پایۀ منارۀ جنوبی از روز دوشنبه ۲۲ شعبان ۱۴۴۵هـ.ق، برابر با ۱۳ اسفند 1402هجری شمسی، مورد بازسازی قرار گرفت.
پساز مرمت لازم، پایهها با مرمر ایرانی مرغوب پوشانده شد و شکل گرد قدیمی پایهها که در سال ۱۳۵۹هـ.ق، برابر با ۱۹۴۰ میلادی، بهشکل چندضلعی تغییر یافته بود، بازگردانده شد. در بالای بخش مرمری، نوار نوشتاری به خط کوفی قدیم اجرا شد که شامل لقبهای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
هزینۀ مرمر، کار مرمت و اجرای این پروژه توسط حاج اسماعیل امینی ابوالقاسم و فرزندش حاج مجید از اهالی اصفهان تأمین شد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برای مشاهدۀ مطلب قبلی طلاکاری مجدد گنبد نورانی علوی را مطالعه بفرمایید.
