زراندود کردن ضریح مطهر
کادر فنی طایفۀ بُهره، تحت نظارت آستان مقدس علوی، بخش‌های متعددی از ضریح مطهر را مرمت کردند. نخستین اقدام، زراندود کردن مجدد ضریح بود که در تاریخ ۲۳جمادی‌الأولى سال ۱۴۲۶هجری قمری، برابر با 9تیر 1384هجری شمسی، انجام گرفت. در این عملیات، تاج طلایی ضریح با روش چکش‌کاری دستی و با استفاده از ۲۵کیلوگرم طلای خالص دوباره طلاکاری شد. همچنین گل‌های اطراف تاج طلایی و اسامی مبارک خداوند (اسما الحسنى)، که بر آن نقش بسته بود، با یاقوت سرخ مرصع‌کاری گردید. این کار در مؤسسۀ فیض حسینی در نجف اشرف از ماه محرم‌الحرام آغاز و در ماه رجب سال ۱۴۲۷هـ.ق، برابر با ۱۳۸۵ هـ.ش، به پایان رسید و در شعبان همان سال، همزمان با سالروز ولادت امام زین‌العابدین (علیه‌السلام)، پایان پروژه به‌طور رسمی اعلام شد.
بازسازی سقف داخلی ضریح
در سال ۱۴۲۹هجری قمری، برابر با 1387هجری شمسی، کادر تخصصی آستان مقدس علوی بر پروژه‌ای دیگر نظارت کردند، که طی آن، بخش میانی سقف داخلی ضریح مطهر با چوب ساج برمه‌ای نقش بسته شد و تزئین‌شده، و نیز با چوب نارنج محلی و چوب سِیسَم هندی روکش گردید. در گذشته، این بخش با تخته‌های سادۀ چند لایه که تنها با رنگ روغنی پوشیده شده بود، تزیین شده بود. اجرای کار جدید به‌صورت داوطلبانه توسط نجار، حاج کِفاح شِمرتی، در کارگاه خود در نجف اشرف انجام گرفت.
نصب ستون‌های نقره‌ای جدید
در سال ۱۴۳۰ هـ.ق، برابر با 1388هـ.ش، با کمک‌های مالی طایفۀ بُهره، عملیات نصب چهار ستون جدید گوشه‌های ضریح مطهر به پایان رسید. این ستون‌ها از نقرۀ خالص ساخته شده و بر فراز آن‌ها تاج‌هایی آبکاری‌شده با طلا قرار دارد. این ستون‌ها دارای ویژگی‌های هنری بسیار ارزشمند بودند؛ ازجمله ظرافت ساخت، زیبایی طرح‌ها و کتیبه‌هایی که بر آن‌ها حک شده بود. ازجملۀ این کتیبه‌ها، عبارت‌های مبارک «یا علی» و «وهو العلی العظیم» است که بر روی یاقوت سرخ نقش بسته است.
این ستون‌ها در شهر کراچی پاکستان ساخته شدند و برای طلاکاری آن‌ها حدود ۲۰کیلوگرم طلا به کار رفت. ستون‌های قدیمی پس‌از تعویض، در انبارهای آستان مقدس نگهداری شدند.
در سال ۱۴۳۱ هـ.ق، برابر با 1389هـ.ش، تاج‌های طلایی ستون‌های گوشه‌ای بار دیگر تغییر یافتند و با تاج‌هایی از طلای خالص جایگزین شدند که با سه ردیف یاقوت سرخ مزین و با طرح‌های تازه و الماس مرصع‌کاری شده بودند. در این عملیات، مقدار طلای مصرف‌شده برای چهار ستون به ۱۵۴۵۳گرم و مقدار نقره به ۴۰۰۰۰گرم رسید. بدین ترتیب، ضریح مطهر با ستون‌های جدید و درخشان خود همزمان با میلاد فرخندۀ امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) شکوهی دوچندان یافت.
بازسازی و تذهیب در ضریح
به‌دلیل آسیب‌های جدی واردشده به درِ ضریح طی گذر زمان ــ به‌ویژه پوسیدگی چوب‌های نگه‌دارنده بر اثر ریختن آب توسط برخی زائران که موجب اختلال در عملکرد فنیِ باز و بسته شدن در نیز شده بود ــ پس‌از مشورت میان تولیت آستان مقدس و طایفۀ بُهره، تصمیم بر بازسازی و تذهیب کامل آن گرفته شد. در این فرآیند، ساختار اصیل در و تمام جزئیات هنری آنــ ازجمله نقوش گیاهی، کتیبه‌های قرآنی و احادیث شریف- به‌طور کامل حفظ و با دقت بازآفرینی شد.
اندازه‌گیری‌های دقیق در انجام گرفت و طراحی نهایی آن در ماه ذی‌الحجه سال ۱۴۳۱هـ.ق، برابر با 1389هـ.ش، به پایان رسید. این پروژه با کمک مالی سلطان بهره، محمد برهان الدین، عملیاتی شد.
ساخت و نصب در ضریح مطهر
مراحل ساخت درِ ضریح در کارگاه‌های فنی طایفۀ بُهره در شهر کراچی انجام شد. این در، ۲متر ارتفاع و ۱/۱۰متر عرض، داشته و وزن کلی آن به حدود ۴۵۰کیلوگرم، می‌رسد. در فرآیند ساخت، حدود ۴۳کیلوگرم طلا و ۲۲۰کیلوگرم نقره به کار رفت.
حروف «بسم الله» در بالای پیشانی در با حدود ۴۰قیراط الماس طبیعی مرصع گردید. همچنین قاب گل‌های دوگانه‌ای که درون آن‌ها عبارت «یا علی» حکاکی شده بود، با الماس تزیین شد و خود این عبارت با حدود ۱۵۰۰قیراط یاقوت سرخ مرصع‌کاری گردید.
پس‌از شش‌ماه کار پیوسته، درِ ضریح با طراحی و اجرای هنرمندانه ساخته شد و روز دوشنبه ۲۹ربیع‌الثانی ۱۴۳۲هـ.ق، برابر با 14فروردین 1390هـ.ش، با یک هواپیمای اختصاصی از پاکستان به نجف انتقال یافت. در این سفر، سی تن از استادکاران و متخصصان فنی از سوی طایفۀ بُهره همراه در بودند.
از فردای آن روز، عملیات برداشتن درِ قدیمی و نصب درِ جدید آغاز شد که ۱۷روز به طول انجامید. سرانجام، در روز پنج‌شنبه ۱۶جمادی‌الأولى ۱۴۳۲هـ.ق، برابر با 31فروردین 1390هـ.ش، پرده‌برداری از درِ جدید انجام شد. درِ قدیمی نیز در انبارهای آستان مقدس نگهداری گردید.
به‌ویژه، در همین مرحله، دو ستون گناری در (در سمت راست و چپ) با ستون‌های جدید جایگزین شدند که با نوارهای طلایی، تاج‌های زینتی و خوشه‌های انگور از طلای خالص آراسته شده بودند.
در آغاز ماه ذی‌الحجه سال ۱۴۳۶هـ.ق، برابر با 1394هـ.ش، با حضور گروهی از استادان و طلاب حوزۀ علمیۀ نجف اشرف، پروژۀ ۲۰ستون جدید ضریح مقدس افتتاح شد. وزن هر ستون ۳۰کیلوگرم نقره بود که با ۲۰کیلوگرم طلای خالص مرصع و مزین گردید.
تجدید مشبّک نقره‌ای ضریح
در روز اول ربیع‌الاول سال ۱۴۳۸هـ.ق، برابر با 1396هـ.ش، کارهای نوسازی هفده پنجرۀ نقره‌ای مشبّک ضریح مطهر آغاز شد. در این عملیات، ضمن حفظ طراحی اصلی مشبّک، برای هر پنجره حدود ۲۲۵کیلوگرم نقره افزوده شد. همچنین عبارت «یا علی» که پیش‌تر با نقره بر دو سوی بخش بالایی هر پنجره حک شده بود، با نقشی از گل دایره‌ای‌شکل از طلای خالص ۲۴عیار جایگزین گردید. این حروف با یاقوت سرخ مرصع‌کاری شد.
بخش بالایی مشبک‌ها از داخل با چوب ساج برمه‌ای منقوش پوشانده شد، که هر قطعه از آن با ۳۰ قطعۀ پنج‌ضلعی از عقیق سرخ یمنی مزین گردید. همچنین بهبودهای هنری دیگری نیز بر روی ۲۰ستون میانی بین پنجره‌ها صورت گرفت.
نکتۀ مهم دیگر آنکه، در میانۀ سقف ضریح، یک چراغدان (مشکات) از طلای خالص آویخته شد که هدیه‌ای از سوی سلطان بُهره، مفضل سیف الدین بود.
افزون‌بر این، کف‌پوش راهروی میان صندوقِ خاتم‌کاری‌شده و بخشِ مشبک نیز با مرمر نفیس هندی نوسازی شد. این مرمر دارای دو رگهٔ عقیق هندی بود و با نقش گل‌های سرخ و سبز جلوه‌ای زیبا یافته بود.
سرانجام بیش از یک‌ماه کار پیوسته، در روز جمعه ۷ربیع‌الثانی ۱۴۳۸هـ.ق، برابر با 17دی 1395هـ.ش، در مراسمی باشکوه و با حضور جمعی از استادان حوزۀ علمیۀ نجف اشرف، پرده از ضریح مطهر با شکل و شمایل جدید برداشته شد.
شاعر کربلایی علی صفار نیز سال تجدید مشبک نقره‌ای ضریح امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در سال ۱۴۳۸هـ.ق، را در قالب تاریخ شعری ثبت کرده است.
تذهیب دوبارۀ تاج ضریح مطهر
در راستای اهتمام همیشگی تولیت آستان مقدس به حفظ وضعیت هنری و فنی ضریح مطهر و با توجه به تغییراتی که در روکش طلایی تاج ضریح (که از نقرۀ خالص ساخته شده است) پدید آمده بود، عملیات باز کردن و جداسازی قطعات تاج از روز دوشنبه ۲رجب المرجب ۱۴۴۵هـ.ق، برابر با 24دی 1402هـ.ش، آغاز شد.
این قطعات برای انجام مرمت جامع و تذهیب دوباره به کارگاه تذهیب وابسته به آستان مقدس منتقل گردید تا توسط کادر فنی ماهر و متخصص در این زمینه، با دقت و ظرافت بازسازی و طلاکاری شوند.
صندوق مرقد شریف (صندوق خاتم)
صندوق خاتم همان سازه‌ای است که بر روی قبر قرار داده می‌شود، و غالباً از چوب ساخته می‌شود. نخستین کسی که صندوقی بر قبر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) قرار داد، شخصی از خاندان بنی‌عباس به نام داوود عباسی بود. این اقدام در سال ۲۷۳ هـ.ق، برابر با ۸۸۶ م، صورت گرفت و به‌عنوان کفارۀ گناهی بود که وی مرتکب شده بود؛ چراکه در صدد نبش قبر مطهر برآمد تا حقیقت آن را آشکار و سرّ آن را برملا سازد. اما با بروز کرامت آشکار امام متقین (علیه‌السلام )، از این نیت شوم بازماند.
این حادثۀ نبش قبر در روزگار خلافت معتمد عباسی (۲۵۶–۲۷۹هـ.ق)، رخ داد و همزمان بود با فروریختن سقف مرقد امام حسین بن علی (علیه‌السلام) در روز نهم ذی‌الحجه سال ۲۷۳هـ.ق، برابر با ۸۸۷م.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برای آشنایی با تاریخ ساخت ضریح مطهر، می‌توانید مطلب ضریح مطهر علوی؛ روایت تاریخ در قاب هنر را مطالعه کنید.
