تاریخچۀ ضریح
ضریح امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در طول قرون متمادی بارها مورد بازسازی و نوسازی قرار گرفته است. براساس مطالعۀ متون تاریخی معتبر، به نظر می‌رسد نخستین ضریحی که پیرامون مرقد مطهر نصب گردید، هم‌زمان با ساخت بنای فعلی در سال ۱۰۲۳هجری قمری، برابر با ۱۶۱۴میلادی، در دورۀ شاه‌عباس اول صفوی بوده است.
سید عبدالله صادقی دراین‌باره می‌نویسد: «بر روی قبر نورانی، صندوقی مزین و آراسته قرار دادند و پیرامون آن ضریحی از فولاد آمیخته به طلا نصب کردند.»
کرامت‌ها و روایات
ذکر این ضریح (شِبّاک) درضمن کرامتی آمده است که علامۀ مجلسی در کتاب «بحار الانوار» نقل کرده است. این کرامت، شفای پیرزنی زمین‌گیر در شب دوازدهم رمضان سال ۱۰۷۲هجری قمری، برابر با ۱۶۶۲میلادی، به برکت حرم مطهر است. شیخ یوسف حصری این واقعۀ شگفت‌انگیز را در قالب یک اَرجوزه ــ نوعی منظومۀ روایی و قصیده‌گونه‌ــ به نظم کشیده و ثبت کرده است.
اما ضریح آهنی دوم در سال ۱۱۱۲هجری قمری، برابر با ۱۷۰۰میلادی و در دوران شاه‌حسین اول صفوی، نصب گردید. دکترعبدالهادی عباس ابراهیمی، تایید کردند که بخش‌هایی از ضریح در انبارهای آستان مقدس علوی را دیده و همان تاریخ بر آن‌ها ثبت شده بود.
شاه‌حسین همراه با این ضریح، چهار «رُمّانه» (گوی یا کُرۀ زینتی) طلایی نیز اهدا کرد، که در چهار گوشۀ آن نصب شدند. این رمانه‌ها ازنظر هنر ساخت، بسیار زیبا و چشم‌نواز بودند و با زمرد سبز، یاقوت سرخ و مروارید طبیعی آراسته شده بودند. بر روی آن‌ها نام دوازده امام (علیهم‌السلام) نگاشته شده بود. تاریخ ساخت (۱۱۱۲هجری قمری)، در رمانۀ چهارم ثبت گردیده بود. همچنین بر پایۀ هریک از این رمانه‌ها، دو بیت شعر به خط ثلث و زبان عربی نوشته شده بود.
شیخ‌جعفر نَقدی یادآور شده است که سلطان نادرشاه هنگام ورود خود به نجف اشرف در سال ۱۱۵۶هجری قمری، برابر با ۱۷۴۳میلادی، صندوقی فولادی بر روی قبر شریف نصب کرد.
همچنین بُراقی به نقل از شیخ محمد کُبه آورده است، که در سال ۱۲۰۲هجری قمری، برابر با ۱۷۸۷میلادی، نخستین ضریح نقره‌ای بر مرقد مطهر نصب گردید. این ضریح در سال ۱۲۰۴هجری قمری، به فرمان بنیان‌گذار سلسلۀ قاجار، آقا محمدخان قاجار، مورد تجدید و بازسازی قرار گرفت.
شیخ محبوبه نیز از کتاب «المنتظم الناصری» در مورد حوادث سال ۱۲۱۱هجری قمری، نقل کرده است که سلطان محمدخان قاجار، ضریح نقره‌ای تازه‌ای را همراه با فقیه بزرگوار، آقا محمدعلی هزارجریبی، به مرقد مطهر اهدا نمود. (جلد ۳، صفحۀ ۶۳، به زبان فارسی)
به نقل از مجموعه‌ای خطی از شیخ خضر (متوفای ۱۳۰۵هـ.ق)، مورخ محمد کوفی نوشته است که ضریح قبلی در سال ۱۲۶۲هجری قمری، برابر با ۱۸۴۵میلادی، به‌دلیل فرسودگی و سستی برچیده شد و ضریح جدیدی با نقرۀ بیشتر جایگزین آن گردید. همچنین براقی به نقل از شیخ محمد کتبه آورده است:
«در سال ۱۲۶۲هجری قمری، ضریح نقره‌ای مرقد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به فرمان معتمد، وزیر محمد‌شاه بن عباس‌میرزا بن فتحعلی‌شاه، تجدید شد.»
کتیبه‌های فارسی بر ضریح نقره‌ای
آخرین ضریح نقره‌ای در ایران ساخته شد و هزینۀ آن را مشیر، سید احمد شیرازی، پرداخت. این ضریح در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار، در روز پنج‌شنبه، اول ماه رمضان سال ۱۲۹۸هجری قمری، برابر با ۱۸۸۱میلادی، نصب گردید.
دکتر عبدالهادی عباس ابراهیمی قطعات این ضریح را در انبارهای آستان مقدس مشاهده کرده است. در بالای در آن به زبان عربی نوشته شده بود: «باذل (انفاق کننده و خیّر) این خیر، مشیر شیرازی است – سال ۱۲۹۸»
همچنین، بر روی دو بخش این در، دو کتیبهٔ تاریخی به زبان فارسی حک شده بود:
قسمت اول:
«برحسب فرمان جناب سلاله الساده الکرام، امیرالأمراء العظام، حاجی میرزا ابوالحسن مشیرالملک شیرازی، به پایان رسید– ۱۲۹۸»
معنا: مطابق فرمان جناب بزرگوار، حاج میرزا ابوالحسن مشیرالملک شیرازی، این کار در سال ۱۲۹۸هجری قمری به انجام رسید.
قسمت دوم:
«در زمان جناب سلاله الانجاب، آقا سید جواد رفیعی‌خان، این آستان به کوشش و همت جناب حاجی محمدابراهیم کارزانی به پایان رسید – ۱۲۹۸»
معنا: در دوران سیادت و ریاست سید جواد رفیعی‌خان، این بخش از آستان با تلاش و همت حاج محمدابراهیم کارزانی در سال ۱۲۹۸هجری قمری تکمیل شد.
در پایان، نام هنرمند سازندهٔ این ضریح ارزشمند نیز ثبت شده است. بر روی در آن آمده است:
«ساخته شده توسط حاجی کاظم بن حاجی والی.»
شیخ جعفر محبوبه یادآور شده است که در چهار گوشۀ ضریح، رُمّانه‌هایی از طلای خالص نصب شده بود و بر کناره‌های ضریح برخی آیات قرآن و نام‌های شریف حک گردیده بود.
ساخت و نصب ضریح کنونی
ضریح کنونی نصب‌شده بر قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) توسط سلطان طایفۀ بهره، طاهرسیف‌الدین، اهدا شده است. وقتی او به نجف اشرف سفر کرد، تصمیم گرفت ضریح نقره‌ای تازه‌ای برای قبر مطهر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بسازد. یکی از مهندسان مأمور شد تا ابعاد و اندازه‌های لازم را برداشت کند و ساخت ضریح در سال ۱۳۵۴هجری قمری، برابر با ۱۹۳۶میلادی، آغاز گردید.
در ماه ذی‌القعده سال ۱۳۶۰هجری قمری، برابر با ۱۹۴۱میلادی، قطعات ضریح به بصره رسید، که با کشتی از شهر بمبئی هند حمل شده بود، پس‌از اتمام عملیات ساخت و نقره‌کاری که بیش از پنج‌سال به طول انجامیده بود. هیئت همراه شامل مشاور سلطان، سید قمرالدین، نیز بود تا بر روند نصب ضریح نظارت داشته باشد.
صندوق‌های حاوی ضریح در روز سه‌شنبه، ۲۰ذی‌القعده، از طریق خط تراموای متصل بین کوفه و نجف به نجف منتقل شدند. مردم نجف با شادی و شعف برای استقبال از این محمولۀ ارزشمند به خیابان‌ها آمدند و با رسیدن آن، قطعات ضریح مستقیماً به حرم مطهرعلوی منتقل شد.
روز دوشنبه، ۱۳رجب ۱۳۶۱هجری قمری، مطابق با ۲۷جولای ۱۹۴۲میلادی، روزی ویژه در شهر نجف بود؛ زیرا شادی فرا رسیدن سالروز ولادت «یعسوب الدین» با مراسم رونمایی از ضریح جدید حرم شریف علوی همراه شد. این مراسم باشکوه با حضور نخست‌وزیر دولت سلطنتی، نوری السعید، و وزیر راه و ساختمان، سید عبدالمهدی منتفکی، برگزار شد.
چند تن از شاعران نیز به مناسبت این رویداد مهم، اشعار تاریخی سرودند؛ ازجمله شیخ علی‌البازی که سال اتمام ساخت و ورود ضریح به نجف (۱۳۶۰هـ.ق)، را در شعر خود ثبت کرد.
شیخ صالح قفطان در تاریخ نصب ضریح روایت کرده و آورده است که: «آیت‌الله سید محمدحسین حلی (رحمه‌الله)، در آن زمان حضور داشته است.»
ویژگی‌های ضریح
این ضریح، اثری هنری بی‌مانند و شاهکاری از شاهکارهای هنر اسلامی به‌شمار می‌رود. ساخت آن به ماهرترین زرگران و هنرمندان چیره‌دست هندوستان سپرده شد و در نهایت با نهایت دقت، ظرافت، شکوه و زیبایی طراحی و ساخته گردید. این اثر با نقش‌ونگارهای بی‌نظیر اسلامی و طرح‌های بدیع زینت یافته است.
ضریح از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
۱. مشبک نقره‌ای
۲. تاج طلایی که بر فراز آن قرار دارد.
ابعاد این ضریح چنین است:
ارتفاع: ۴متر
طول: ۶/۳۵متر
عرض: ۵/۱۰متر
و همۀ این سازه بر روی پایه‌ای از مرمر گران‌بها استوار است.
تاج طلایی ضریح با نوارهایی مزین به خطوط برجسته و زیبا به خطی طلایی تزیین شده است. در آن، نقش و نگارهای هنرمندانه‌ای دیده می‌شود که شامل خوشه‌های برجستۀ انگور است. در چهارگوشۀ آن چهارانار زرین قرار گرفته و همچنین با قندیل‌های طلایی و گل‌های نیلوفر آبی (لوتوس) آراسته شده است. در میانۀ هر گل نیلوفر، نامی از نام‌های نیکوی خداوند (اسماء الحسنی) نگاشته شده است.
مشبک نقره‌ای ضریح از ۱۸پنجره تشکیل شده، که یکی از آن‌ها به‌عنوان در ورودی است. این پنجره‌ها با بافتی از گوی‌های نقره‌ای که با میله‌های کوتاه به هم متصل شده‌اند، ساخته شده است. میان هر پنجره، ستون‌هایی با حکاکی‌های گیاه‌ها و خوشه‌های انگور قرار دارد. ستون‌های گوشه‌های ضریح نیز با طلا و یاقوت سرخ مزین شده‌اند.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در قسمت قبلی از این سلسله‌مطالب، نگاهی به معماری حرم مطهر علوی انداخته‌ایم.
