ساختار کلی بنا
حرم مطهر علوی تقریباً در مرکز صحن قرار دارد. این ساختمان به‌شکل مربع است که طول ضلع آن ۱۳٫۳۰متر و مساحتش۱۷۶٫۸۹مترمربع می‌باشد و ارتفاع دیوارهای آن حدود ۱۲متر است و ضریح پاک امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را در بر می‌گیرد.
بر بالای حرم گنبدی قرار دارد که بر چهار ستون تکیه دارد و میان ستون‌ها چهار قوس یا ایوان بلند ساخته شده است. این ایوان‌ها از چهار طرف، ضریح مقدس را در برگرفته‌اند.
ویژگی‌های معماری و تزئینی حرم
حرم شریف علوی به‌دلیل دقت در طراحی، ظرافت طرح‌ها و حکاکی‌ها و زیبایی رنگ‌ها زبانزد است و نمونه‌ای از هنر معماری اسلامی است که هر بیننده‌ای را در وصف جزئیات خیره‌کننده‌اش به شگفتی وا می‌دارد. دیوارها با آینه‌های شکستۀ تزئینی پوشیده شده‌اند و دارای تزئینات هندسی بسیار زیبا هستند.
ایوان‌های بزرگ حرم با نوارهای کاشانی معرق قاب‌بندی شده‌اند که روی آن‌ها برخی از سوره‌های قرآن نوشته شده و بالای آن‌ها ابیات شعر مشاهده می‌شود.
کف حرم با مرمر اونیکس سبز فاخر پوشانده شده و دیوارها نیز تا ارتفاع حدود دو متر با همان مرمر مزین شده‌اند.
درهای حرم مطهر علوی
حرم مطهر دارای چهار ورودی از چهار سمت است. در طول قرن‌ها، درهای این ورودی‌ها بارها جایگزین شده‌اند. ابتدا درها از چوب ساخته می‌شدند، سپس با درهای نقره‌ای جایگزین شدند و درحال‌حاضر درهر ورودی دو در طلایی نصب شده است.
این درهای طلایی به‌سبب ظرافت ساخت، دقت در طراحی، آراستگی با میناکاری و تزئینات برجستۀ گیاهی بسیار چشمگیر هستند. همچنین روی آن‌ها آیات قرآن، احادیث شریف و اشعار نقش شده است. ارتفاع هر در حدود ۳متر و عرض آن ۲متر است.
درهای سمت شرقی حرم مطهر
این درها به‌عنوان ورودی اصلی به حرم علوی از سمت پای امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) محسوب می‌شوند. در ثلث آخر قرن سیزدهم هجری، برای این ورودی دو در نقره‌ای نصب گردیدند.
در سال ۱۲۸۳هـ.ق، برابر با ۱۸۶۶م، لطفعلی ایرانی در ورودی سمت راست حرم مطهر را اهدا کرد. تاریخ نصب این در به‌گونه‌ای ثبت شده است که با عبارت «ألا بأمر الله عَزَّ وَجَلَّ فَادْخُلُوا البابَ سُجَّداً» منطبق است. (اشاره به آیۀ 58سورۀ بقره)
درِ سمت چپ همین ورودی توسط سلطان ناصرالدین شاه قاجار اهدا شد، و در سال ۱۳۸۷هـ.ق، برابر با ۱۸۷۰م، نصب گردید. این دو در بعدها برداشته شدند و به‌جای آن‌ها دو در طلایی در سال ۱۳۷۶هـ.ق، برابر با ۱۹۵۷م، ساخته شد. ساخت این درها در اصفهان و با هزینۀ حاج محمدتقی اتفاق طهرانی و با پیگیری علامه سید محمد کلانتر انجام شد.
در پایین لنگه‌های راست و چپ هر دو در به‌طور مشابه نوشته شده است:
«سپاس خداوندی را که مرا توفیق داد، به برکت هدایت و عاطفه‌های برادر بزرگوار، حاج محمدتقی اتفاق، دعوت خود را در ساخت این در بپذیرم. روح بلند او از مال پاک خویش در این راه انفاق کرد و من، امید بسته به رحمت او و پناه‌جو به حضرتش، محمد موسوی کلانتر.»
علامه سید موسی بحرالعلوم نیز قصیده‌ای برای ثبت تاریخ نصب این دو در در سال ۱۳۷۶هـ.ق، سروده است که به‌صورت دایره‌ای بر روی در سمت راست (نسبت به داخل حرم) نقش شده است. همچنین قصیدۀ دیگری بر روی در سمت چپ نوشته شده که تاریخ سال ۱۳۷۶هـ.ق، را به‌صورت شعری ثبت می‌کند.
در سال ۱۴۴۲هـ.ق، برابر با 1398هـ.ش، این دو در برداشته شدند و کادرهای هنری و فنی آستان مقدس عملیات مرمت و بازسازی آن‌ها را آغاز کردند و بدین ترتیب چوب قدیمی کنار گذاشته شد و صفحات مسی مزین ترمیم و با طلا پوشانده شدند و سپس بر روی چوب ساج برمی ارزشمند نصب گردیدند.
در روز ۸شعبان ۱۴۴۳هـ.ق، برابر با 2فروردین 1400هـ.ش، این درها به محل اولیۀ خود در ورودی سمت شرقی حرم علوی بازگردانده شدند.
شایان ذکر است که یک لوح فلزی با قاب طلایی نیز ساخته شد. بر روی زمینۀ این لوح که از مینای آبی ساخته شده بود، قصیدۀ سومی از سید موسی بحرالعلوم نوشته شده که در آن صحنۀ شکوهمند حرم مطهر توصیف گردیده است. این لوح در سال ۱۳۸۲هـ.ق، برابر با ۱۹۶۲م، در فضای میانی میان این دو در نصب شد.
در سال ۱۴۴۳هـ.ق، برابر با 1400هـ.ش، تولیت آستان مقدس علوی، این لوح فلزی را مرمت کرده و دوباره در محل اصلی خود نصب نمود.
درهای سمت غربی حرم مطهر علوی
این سمت مربوط به سر مطهر است. در گذشته، حرم شامل دو در نقره‌ای مزین به طلا بود که به رواق غربی باز نمی‌شد، زیرا پشت آن‌ها یک پنجرۀ بزرگ فلزی نصب شده بود .
در شمالی توسط بانوی خیّر، بی‌بی شمس‌الملوک، دختر نظام‌الدوله و همسر علی‌شاه اهدا شد. ایشان هنگام سفر از هند به نجف برای حج بیت‌الله‌الحرام این در را تقدیم کردند. این در روز سه‌شنبه، ۴ربیع‌الثانی ۱۳۱۶هـ.ق،برابر با ۱۸۹۸م، نصب گردید.
درِ جنوبی صحن توسط حاج غلام‌علی مسقطی اهدا شد. هزینۀ ساخت آن ۱۰هزار ریال بود و ۲هزار ریال دیگر نیز توسط بی‌بی خانم به این نیت پرداخته شد. این در، پس‌از اتمام مراحل ساخت، در روز چهارشنبه، ۱۸ ربیع‌الثانی سال ۱۳۱۸هجری قمری، برابر با ۱۹۰۰م، نصب گردید.
در سال ۱۳۶۶هـ.ق، برابر با ۱۹۴۷م، این دو در از محل اصلی خود برداشته شدند و در ورودی سمت شمالی حرم مطهر نصب گردیدند. در محل قبلی آن‌ها یک پنجره قرار گرفت که بخشی از پنجرۀ قدیمی ضریح مطهر بود و آن پنجره در سال ۱۳۶۱هـ.ق، برابر با ۱۹۴۲م، برداشته شده بود.
در ماه شعبان سال ۱۴۳۳هجری قمری، برابر با 1400هـ.ش، و به مناسبت سالروز میلادهای مبارک امامان معصوم (علیهم‌السلام)، دو درِ طلایی در بخش غربی حرم مطهر نصب گردید. هزینۀ ساخت این دو در را حاج معین شیخ جابرجَدی پرداخت، و آن‌ها در شهر نجف اشرف، زیر نظر زرگر نامدار نجفی، حاج مجید ابو‌النواعیر، ساخته شدند.
در پایین قسمت سمت راست هریک از این دو در (از دید کسی که از حرم خارج می‌شود) چنین نوشته شده است: «این در به برکت مرجع عالی‌قدر، آیت‌الله‌العظمى سید علی سیستانی (دام‌ظله) ساخته شد.»
و در پایین، قسمت سمت چپ هر در چنین حک گردید:
«به هزینۀ شخصیت بزرگوار حاج معین شیخ جابرجَدی نجفی –۱۴۳۳هجری قمری.»
همچنین بر روی ستون‌های کناری (عضاده‌ها) در سمت راست و چپ، ابیاتی از قصیدۀ مشهور «الکوثریه» سرودۀ سید رضا هندی نوشته شده است.
درهای بخش شمالی حرم مطهر علوی
به نقل از شیخ محمد حسین حرزالدین: «در سال ۱۳۶۶هجری قمری، دو در نقره‌ای بخش غربی به بخش شمالی حرم منتقل شدند، و به‌جای درِ بزرگ مشبک مسی قرار گرفتند. درِ مشبک نیز به خزانۀ حرم همراه با سایر آثار تاریخی منتقل شد.
در سال ۱۴۱۷هجری قمری، برابر با ۱۹۹۷میلادی، تزئینات این دو در مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. پس‌از آن، این دو درِ نقره‌ای کنار گذاشته شد و درهای طلایی جدیدی که در ایران و به همت نیکوکارانی از اهالی شهر اصفهان ساخته شده بودند، جایگزین آن‌ها گردید. نصب این درهای طلایی در روز جمعه، هجدهم ماه جمادی‌الاول سال ۱۴۳۲هجری قمری، برابر با 1399هـجری شمسی، انجام شد.»
درهای بخش جنوبی حرم مطهر
این ورودی در گذشته با یک پنجرۀ فلزی بسته شده بود. برای آسان‌تر شدن حرکت زائران، در سال ۱۴۱۴هجری قمری، برابر با ۱۹۹۴میلادی، تغییر کاربری یافت و به‌صورت در ساخته شد. قاب و لبه‌های آن توسط طایفۀ هندی «بُهره» با نقره پوشانده شد. سپس در سال ۱۴۱۹هجری قمری، برابر با ۱۹۹۸میلادی، این ورودی به دری مشبک با دو لنگه تبدیل گردید.
در سال ۱۴۳۰هجری قمری، برابر با 1388هجری شمسی، کارکنان بخش نگهداری آستان مقدس، عملیات بازسازی و تعمیر این در را انجام دادند؛ قاب آن را نوسازی کرده و ضخامت روکش نقرۀ آن را افزایش دادند.
در سال ۱۴۳۳هجری قمری، برابر با 1391هجری شمسی، دو درِ طلایی در بخش جنوبی حرم مطهر نصب شد که ساخت آن‌ها در شهر نجف اشرف انجام گرفته بود. هزینۀ این دو در را حاج معین جَدی پرداخت، و بر ستون‌های دو طرف درها، قصیده‌ای از علامه شیخ عبد‌المنعم فرطوسی نوشته شد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در مطلب قبلی از این مجموعه، درِ طلایی حرم مطهر علوی معرفی شده است.
