این باب، روز دوشنبه، هشتم شعبان سال ۱۳۷۳هجری قمری برابر با ۱۹۵۴میلادی، به‌جای درِ نقره‌ای قدیمی، به همت علامه سید محمد کلانتر و با هزینۀ سه تاجر تهرانی جایگزین گردید.
این سه تن عبارت بودند از: حاج مهدی مقدم، دو برادرزاده‌اش حاج کاظم آقا توکلیان مقدم و حاج عبدالله مقدم که برای این کار بیش از نیم میلیون تومان هزینه کردند.
هنر دست صنعت‌کاران اصفهان تقدیم نجف
این باب، در شهر اصفهان توسط استادکاران زبردست و هنرمندان برجسته با نهایت دقت و مهارت ساخته شد؛ به‌گونه‌ای که در زمان خود بی‌نظیر و تماشایی بود، با طراحی چشم‌نواز، نقوش بدیع و رنگ‌های درخشانش هر بیننده‌ای را مجذوب می‌ساخت.
دکتر سعاد ماهر، دراین‌باره می‌گوید: «در حقیقت ساخت چنین دری، افزون‌بر ارزش مادی آن، نشانگر میزان پیشرفت صنایع دستی و هنرهای کاربردی در ایرانِ دوران معاصر است؛ چنان‌که می‌توان آن را یکی از شاهکارهای هنرهای تزیینی و کاربردی قرن بیستم به شمار آورد.»
ساخت این در، روز بیست و پنجم ربیع‌الثانی سال ۱۳۷۳هجری قمری برابر با ۱۹۵۴میلادی، در اصفهان به پایان رسید. سپس آن را به خانۀ نخستین بانی، در تهران انتقال دادند، جایی که جمع زیادی از شخصیت‌ها، بزرگان و مسئولان دولتی ایران برای تبرک و بازدید از آن، حضور یافتند. در این مراسم، محمدرضا شاه پهلوی نیز شرکت کرد و دستور داد تا کاروان حمل کنندۀ در، به‌سمت مرز عراق با سهولت حرکت کند و تمامی تدابیر امنیتی برای حفاظت از آن فراهم شود.
پس‌از آن، در دوران حکومت ملک فیصل دوم، مقامات اداری عراق نیز نهایت اهتمام و همکاری را برای ورود کاروان به خاک عراق و هماهنگی با طرف ایرانی به عمل آوردند. در نهایت، این کاروان روز بیستم جمادی‌الثانی، وارد نجف اشرف شد و همراه با آن همان استادکاران زرگر نیز حضور داشتند تا شخصاً بر نصب و استقرار درِ طلایی نظارت کنند.
ایدۀ ساختن درِ طلایی
آقای علاءالدین کلانتر دربارۀ نقش پدرش در این موضوع چنین روایت می‌کند:
«نخستین توفیق پدرم، تلاش برای ساخت درِ بزرگ طلایی بارگاه امام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بود. حقیقت این است که این کار، اولین ابتکار الهام‌گونۀ او و آغازگر آثارش بود که پیش‌از او هیچ‌کس به آن دست نزده بود. او این اندیشه را مطرح کرد، سپس با بازرگانان ارتباط گرفت و طرح را برایشان توضیح داد. آنان نیز برای تأمین هزینه‌ها اعلام آمادگی کردند.
پس‌از آن، به اصفهان رفت و با استادان برجستۀ هنرهای گوناگون چون زرگری، میناکاری و خوش‌نویسی دیدار کرد. ازجمله: مرحوم محمدحسین پرورش، استاد فن زرگری؛ مرحومان شکرالله صنیع‌زاده، استاد میناکاری و پارسایان، متخصص این هنر؛ مرحومان سید محمد عریضی و حاج محمدتقی ذو‌فن، استادان خط و نوشتار برجسته.
او دیدگاهش را برایشان شرح داد و با سفرهای متعدد، شخصاً بر روند ساخت نظارت کرد. همچنین آیاتی از قرآن کریم که در شأن امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نازل شده بود، احادیث شریف نبوی در فضائل ایشان، و ابیاتی از اشعار فاخر عربی در مدح حضرت را برگزید تا بر روی در، دو قسمت و حاشیه‌های آن نگاشته شود. در نتیجه، این در، شاهکاری هنری و خلاقانه گردید.»
برای ساخت در طلایی، از بهترین نوع چوب ساج استفاده شد. این کار با دقت و هنر دو تاجر، آقای کریم المرعَبی و حاج حسن یزدی از اهالی حله، انجام گرفت. در این پروژه، حدود سه‌هزار و پانصد مثقال طلای خالص و پنجاه‌هزار مثقال نقرۀ ناب مصرف شد.
ساخت قسمت‌های چوبی در نجف، در کارگاه حاج صالح حلبوص صورت گرفت. او از مسئولان طرح درخواست کرد که اجازه دهند هزینۀ چوب و آهنِ به‌کاررفته در تاج هلالی بالای در و قاب شیشه‌ای آن را به‌عنوان نذر و هدیه تقبل کند، و این درخواست پذیرفته شد.
جشن باشکوه نصب درِ طلایی
در نهایت، جشن باشکوهی در حرم مطهر علوی صبح روز دوشنبه، هشتم شعبان، به مناسبت آغاز نصب در برگزار شد. در این مراسم، شیخ محمدعلی یعقوبی سخنرانی کوتاهی ایراد کرد و قصیدۀ زیبای خود را –که متن آن در قاب قوس هلالیِ بالای در نوشته شد– برای حاضران خواند. این شعر، تاریخ نصب در، در سال ۱۳۷۳هجری قمری، را در خود ثبت کرده است.
همچنین دو تاریخ دیگر بر روی دو قسمت دیگر درِ طلایی نگاشته شده است. بر روی قاب قسمت راست، با حروف برجستۀ طلایی، قصیده‌ای از سید محمدجمال هاشمی نوشته شد. اما قاب قسمت چپ، قصیده‌ای از شیخ عبدالحمید سماوی را دربردارد.
ازسوی دیگر، شیخ العراقَین عبدالرضا آل کاشف‌الغطا می‌گوید: «این ابیات، سرودۀ استاد شیخ مسلم جابری است که به‌عنوان تاریخ نصب درِ طلایی مرقد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) سروده شد. او این شعر را همان روز، پس از غروب آفتاب، در صحن حیدری و در مراسم نصب در، قرائت کرد.»
همچنین، تاریخ نصب درِ طلایی را شیخ عبدالحسین حویزی نیز در اشعاری ثبت کرده است.
عصر روز پنجشنبه، یازدهم شعبان سال ۱۳۷۳هجری قمری برابر با ۱۹۵۴میلادی، مراسم افتتاح درِ طلایی برگزار شد. این آیین باشکوه به دست مسئول حرم، سید عباس رفیعی انجام گرفت. هزاران نفر از مشتاقان و دوستداران در این جشن با عظمت حضور یافتند و به قصیدۀ پرشور علامۀ شاعر شیخ عبدالمنعم فرطوسی گوش سپردند.
صبح روز بعد، یعنی جمعه دوازدهم شعبان، جمعیت انجمن منتدی‌النشر (انجمن نشر و مرکز انتشار) به افتخار دست‌اندرکاران این پروژه، به‌ویژه سید محمد کلانتر و نیکوکاران خاندان مقدم، مراسمی ویژه ترتیب داد. در برنامۀ این محفل، کلمه‌ای ازسوی نمایندۀ انجمن، علامه شیخ محمدرضا مظفر ایراد شد و همچنین دو قصیده توسط سید محمدجمال هاشمی و علامه شیخ عبدالمهدی مطر خوانده شد.
متنی که هنگام مرمت درِ طلایی حذف شد!
درِ طلایی حرم، در جریان رویدادهای نظامی همراه با انتفاضه سال ۱۴۱۱هجری قمری برابر با ۱۹۹۱میلادی، آسیب‌های شدیدی دید. پس از آن، کار مرمت و بازسازی آن انجام شد. در این روند، برخی از نوشته‌ها و کتیبه‌ها ازجمله یک قصیدۀ فارسی که بر دو سوی در حک شده بود، حذف گردید. همچنین یادداشتی که بر قسمت سمت چپ دربارۀ محل ساخت و سازندگان و بانی آن نوشته شده بود، برداشته شد.
متن آن چنین بود: «این در، در شهر اصفهان، به‌دست استادان فن ساخته شد: حاج سید محمد عریض، حاج محمدتقی ذو‌فن، محمدحسین پرورش. و این بندۀ امیدوار به شفاعت پدران و اجدادم، محمد بن سلطان موسوی کلانتر است. و درود خدا بر محمد و خاندان پاک و معصوم او باد.»
در سال ۱۴۳۷هجری قمری برابر با ۲۰۱۶میلادی، بار دیگر درِ طلایی برداشته شد و به دلیل گذشت زمان طولانی از نصب اولیه، کار تعمیرات اساسی توسط کادرهای فنی متخصص در آستان مقدس علوی آغاز شد.
در این فرآیند، عملیات بازطلاکاری، با نظارت استاد زرگر مجید ابو‌النواعیر انجام گرفت و در عین حال، به ظرافت‌ها و جزئیات هنری و تزیینی آن دقت شد. سرانجام، این در، روز سیزدهم رجب المرجب ۱۴۳۸هـ.ق برابر با ۲۰۱۷میلادی، هم‌زمان با سالروز ولادت فرخندۀ (باب مدینه العلم) مولای مؤمنان امیرالمؤمنین بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، دوباره در جای خود نصب گردید.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در بخش قبلی از این سلسله‌نوشته‌ها، درهای نفیس رواق‌های حرم مطهر علوی بررسی شده‌اند.
