هر یک از این درها با استفاده از مواد مرغوب و ارزشمند، نظیر چوبهای گرانبها و تزیینات منحصربهفرد، ساخته شده و تصویری بیبدیل از تلفیق هنر اصیل اسلامی و معماری سنتی ارائه میدهند.
درهای رواق شرقی
پساز آنکه درِ چوبی همزمان با ساخت عمارت کنونی مرقد مطهر علوی در سال ۱۰۲۳ هجری قمری برابر با ۱۶۱۴ میلادی، نصب گردید. این در، قدیمیترین ورودی اصلی حرم مطهر علوی از سمت شرقی رواق به شمار میرفت.
این در، برای مدتی طولانی در جای خود باقی ماند، تا اینکه در حدود سال ۱۲۱۹ هجری قمری برابر با ۱۸۰۴ میلادی، برداشته شد و بهجای آن دری نقرهای نصب گردید که بانی آن حاج محمد حسین علاف اصفهانی بود.
سپس این در نقرهای، در سال ۱۲۸۷ هجری قمری برابر با ۱۸۷۰ میلادی، در دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار با دری نقرهای دیگر جایگزین شد که این بار اهداکنندۀ آن مشیرالسلطنه، سید ابوالحسن احمد شیرازی بود.
ماجرای ساخت درهای آرامگاه علامه حلی و مقدس اردبیلی
این دو درِ کوچک، از صحن ایوان طلایی به رواق شرقی حرم مطهر علوی راه دارند. درِ آرامگاه علامه حلی، در سمت راست، کنار منارۀ شمالی واقع شده است. درِ آرامگاه مقدس اردبیلی، در سمت چپ، در کنار منارۀ جنوبی قرار دارد.
شایان ذکر است که آخرین درِ نقرهای برای اتاق علامه حلی در سال ۱۳۷۳ هجری قمری، با هزینۀ فتحالله ایروانی نصب شد و تاریخ آن را سید محمدحسین حلی در قالب شعری ثبت کرد.
سال ۱۳۹۵ هجری قمری برابر با ۱۹۷۵ میلادی، حاج عبدالرسول محمدعلی عجینه در دانشگاه دینی نجف با سید محمد کلانتر دیدار کرد و آمادگی خود را اعلام نمود که از اموال شخصی خویش هزینۀ ساخت دو درِ طلایی برای آرامگاههای علامه حلی و مقدس اردبیلی را –بهجای درهای نقرهای موجود– تقبل کند. سید کلانتر با این پیشنهاد موافقت کرد و مسئولیت پیگیری و نظارت بر اجرای آن را پذیرفت.
او در تابستان همان سال به شهر اصفهان سفر کرد و اندازهها و نوشتههایی را که باید بر روی درها حک میشد، به استادان برجستهای مانند حاج محمدحسین پرورش، استاد فن زرگری، نقشپردازی و نقوش هنری، استاد شکرالله صنیعزاده، کارشناس میناکاری، رنگ و تزیینات هنر سپرد.
ماجرای انتقال درها
پساز چهار سال کار پیاپی، ساخت این دو در، با زیباترین شکل به پایان رسید. برای انتقال آنها، شیخ رضا، فرزند علامه شیخ عبدالحسین امینی مأمور شد تا درها را از اصفهان به مرز ایران و عراق برساند. این کار با دشواری بسیار انجام گرفت، زیرا راهها ناامن بود و اوضاع عمومی کشور در دورۀ پساز سقوط حکومت محمدرضا پهلوی و تأسیس جمهوری اسلامی ایران هنوز بهطور کامل آرام نگرفته بود.
سپس شیخ شریف، فرزند علامه شیخ محمدحسین آل کاشفالغطاء، مسئولیت آوردن درها از گذرگاه مرزی منذریه تا نجف اشرف را بر عهده گرفت. سرانجام، درها در ماه ذیالقعده سال ۱۳۹۹ هجری قمری برابر با ۱۹۷۹ میلادی، نصب گردیدند.
باوجود اهمیت بسیار این رویداد، هیچ قصیده یا شعری که تاریخ این مناسبت را ثبت کرده باشد، یافت نشد. به نظر میرسد علت این امر، ترس شاعران از سرکوب رژیم بعثی بوده است؛ چراکه بیم بازداشت و بازخواست، آنان را از سرودن و انتشار اشعار در این زمینه بازمیداشت.
نوشتۀ یادبود روی درهای آرامگاه علامه حلی و مقدس اردبیلی
در پایین قسمت راست درِ آرامگاه علامه حلی چنین نوشته شده بود:
«بسمهتعالی. سپاس خدایی را که بر من منت نهاد و توفیقم داد تا در ساخت این دو درِ طلایی برای مرقد سیدالوصیین، در زیباترین صورت از نظر هنر و زیبایی، موفق شوم. هزینۀ ساخت آنها را حاج عبدالرسول حاج محمدعلی عجینه از مال خالص خود، تنها برای رضای پروردگار، پرداخت.»
و در پایین قسمت سمت چپ همین در چنین آمده بود:
«به نشانۀ ولای خالص او به ائمۀ اهلبیت (علیهمالسلام)، این دو در، در شهر اصفهان به دست استادان فن در ماه محرم سال ۱۳۹۷ هجری قمری، ساخته شدند. و من، امیدوار به شفاعت پدران و اجداد طاهرم، سید محمد بن سید سلطان بن سید مصطفی موسوی کلانتر خدا از آنان درگذرد.»
این نوشتۀ یادبود، عیناً بر روی درِ آرامگاه مقدس اردبیلی نیز وجود داشت، اما پساز مرمت آن، به سبب آسیب شدید بر اثر حملۀ بعثیان به حرم مطهر علوی در جریان انتفاضۀ شعبانیه سال ۱۹۹۱ میلادی، از روی آن در برداشته شد.
همچنین، قصیدهای از شاعر عبدالصاحب عمران دجیلی بر قاب هر دو در نوشته شده بود. مطلع این قصیده بر درِ آرامگاه علامه حلی نگاشته شده و ادامۀ ابیات آن بر در آرامگاه مقدس اردبیلی آمده بود.
بازسازی و طلاکوبی درهای دو آرامگاه
در سال ۱۴۳۲ هجری قمری برابر با ۲۰۱۱ میلادی، کادرهای فنی متخصص در آستان مقدس علوی کار مرمت درِ آرامگاه مقدس اردبیلی را آغاز کردند.
در مرحلۀ نخست، بخشهای آسیبدیدۀ چوب، ترمیم و با مواد شیمیایی ویژهای برای جلوگیری از آسیب حشرۀ موریانه مقاومسازی شد. در مرحلۀ دوم، عملیات بازطلاکاری در، انجام گرفت؛ بهطوری که حدود دو کیلوگرم طلا برای بازطلاکاری ۳۹۷ قطعه با روش کوبش دستی استفاده شد.
همچنین، قصیدۀ شعری دوباره بر روی در بازنویسی شد و علاوهبر آن، ضریح طلایی بالای درِ مرقد نیز بازطلاکاری گردید. در سال ۱۴۳۳ هجری قمری برابر با ۲۰۱۲ میلادی، کارهای مرمت و بازسازی درِ آرامگاه علامه حلی، انجام شد. در این بازسازی، چوب در، با نوعی مرغوبتر جایگزین گردید، قاب فولادی جدیدی ساخته شد و همچنین طرحها، تزیینات و میناکاریها ترمیم شدند. برای بازطلاکاری نیز حدود ۲۳۰۰ گرم طلای خالص به کار رفت.
درهای رواق غربی
با بررسی دقیق طرح معماری اصلی حرم مطهر علوی روشن میشود که ایوانهای رواق در سمت غربی دقیقاً متناظر با ایوانهای رواق در سمت شرقی هستند.
پیشاز سال ۱۴۲۶ هجری قمری برابر با ۲۰۰۵ میلادی، یعنی پیشاز برداشتن گذرگاههایی که در امتداد رواق غربی حرم قرار داشت و سپس به پروژۀ توسعۀ غربی ملحق شد.
در این بخش یک پنجرۀ فلزی وجود داشت که از رواق غربی به فضای باز میانی این گذرگاه مشرف بود. افزونبر آن، چهار درِ کوچک چوبی نیز در سمت مجاور رواق وجود داشت که به اتاقهای گذرگاه راه مییافتند.
با ساختن رواق جدید ابوطالب و افتتاح آن در سال ۱۴۳۲ هجری قمری برابر با ۲۰۱۱ میلادی، ضرورت ایجاد ارتباط میان آن و رواق غربی برای تسهیل رفتوآمد زائران پدید آمد.
ازاینرو، پنجرۀ فلزی برداشته شد و بهجای آن، دری ساخته شد که از نظر شکل و ظاهر هماهنگ با درِ طلایی ورودی رواق شرقی بود. این باب، حدود ۳ متر عرض و ۶ متر و ۷۵ سانتیمتر ارتفاع داشت. دو درِ چوبی، در سمت راست و چپ آن بدون تغییر باقی ماندند.
اما دو درِ چوبی شمالی و جنوبی برداشته شدند و دهانۀ آنها گسترش یافت تا دو ورودی جدید با عرض تقریبی ۳ متر برای هرکدام ساخته شود. بهاینترتیب، در مجموع پنج ورودی میان دو رواق ایجاد شد تا عبورومرور زائران بهسوی ضریح امیرالمؤمنین (علیهالسلام) روانتر و آسانتر گردد.
آنچه جلب توجه میکند این است که مهمترین ورودی رواق غربی در زمان حاضر، باب میانی (باب ابوطالب) است. این در، توسط حاج معین جَدی اهدا شد و در روز هجدهم ذیالحجه سال ۱۴۳۵هـ.ق برابر با ۲۰۱۴م، همزمان با عید غدیر خم نصب گردید.
در پایین قسمت سمت راست این در چنین نوشته شده است: «این در با برکت مرجع عالیقدر، سید سیستانی ساخته شد.» و در پایین قسمت چپ آمده است: «به هزینۀ بزرگوار حاج معین شیخ جابر جدی نجفی، ۱۴۳۵هـ.ق»
این باب فاخر کاملاً ساخت نجف است و بهسبب غنای عناصر تزیینی و زیباییهایش شهرت دارد؛ این تزیینات توسط دستان هنرمند حاج مجید ابوالنواعیر ساخته شدهاند. در ساخت آن از چوب ساج برمی استفاده شده و حدود ۵۰۰ کیلوگرم مس و ۲ کیلوگرم طلا به کار رفته است، علاوهبر مینای آبی که در آن بهکار رفته است. در دو طرف در، و قوس بالای آن، ابیاتی توسط خطیب منبر حسینی، شیخ دکتر احمد الوائلی نوشته شده است.
درهای رواق شمالی
طبق طراحی معماری اصلی دوران صفوی، دیوار رواق شمالی شامل سه باب است. مهمترین آنها، درِ ایوان علما است که مستقیماً رو به پنجرۀ ضریح مقدس علوی قرار دارد. روبهروی آن، در سمت شمال، ایوان شمالی بزرگ (ایوان یزدی) قرار دارد که در واقع، باب طوسی در ساختار اولیۀ معماری محسوب میشود.
لازم به ذکر است که ایوان علما در معماری اولیۀ حرم مطهر علوی بهعنوان یک در عمل میکرد و به رواق شمالی حرم راه داشت. بر بالای این در، از بیرون با کاشیکاری آیۀ ۵۸ سورۀ شریف بقره نوشته شده است: «ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّداً». درحالحاضر، این باب، با یک پنجرۀ بزرگ فلزی مسدود شده است.
در کنار ایوان علما، در سمت راست، نزدیک به رواق ابوطالب، یک درِ نقرهای قرار داشت که یک نمای چوبی بزرگ برای آن ساخته شده بود و در مرکز آن یک درِ کوچک به سمت صحن شریف علوی قرار داشت. در راهروی میانی این باب، علامه فاضل شربیانی در سال ۱۳۲۲هـ.ق برابر با ۱۹۰۴م، دفن شده است.
درهای اهدایی از شهرهای ایران به حرم مطهر علوی
به مناسبت میلاد حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآله)، سال ۱۴۳۴هـ.ق برابر با ۲۰۱۳م، دو درِ جدید به جای درهای پیشین نصب شد. این درها، در شهر شیراز ایران از چوب ساج برمی -یکی از مرغوبترین چوبهای جهان- ساخته شدند و با طلا و نقره تزیین گردیدند.
درِ سمت راست توسط دانشگاه علوم پزشکی شیراز ایران اهدا شد. هزینۀ درِ سمت چپ توسط چهارمحال و بختیاری یکی از استانهای ایران تأمین گردید.
روز سهشنبه، ۱۶شعبان ۱۴۴۵هـ.ق برابر با ۲۷فوریه ۲۰۲۴م، عملیات نصب درِ طلایی ورودی ایوان علما تکمیل شد. این باب زیبا در کارگاه ساخت نقوش اصفهان ساخته شده و به رواق شمالی حرم مطهر علوی مشرف است. درحالحاضر، این در به حیاط شمالی صحن شریف علوی راه ندارد، زیرا یک پنجرۀ فلزی جلوی آن را گرفته است.
درهای رواق جنوبی
در دیوار رواق جنوبی، به موازات رواق شمالی، سه در قرار دارد که میان آنها، درِ ایوان میزاب قرار دارد. این در به رواق جنوبی حرم مطهر علوی مشرف است، اما درحالحاضر، با یک پنجرۀ بزرگ فلزی مسدود شده است.
لازم به ذکر است که ایوان میزاب پیشتر بهعنوان یک در عمل میکرد و بالای آن آیۀ ۴۶ شریف سورۀ حجر نگاشته شده بود: «ادْخُلُوهَا بِسَلام آمِنِینَ»
این در مستقیماً روبهروی ایوان جنوبی بزرگ (ایوان حبوبی) قرار دارد که پیشتر، درِ اصلی قبله محسوب میشد و زمان صفویان ساخته شده بود.
بابالمراد؛ دری برای سلاطین
درِ سمت چپ ایوان میزاب (بهسمت رواق ابوطالب) به نام باب أمالبنین(علیهاالسلام) معروف است. درِ سمت راست، روبهروی درِ قبلۀ فعلی، به نام بابالمراد شناخته میشود.
شیخ محمد حرزالدین ذکر کرده است که سلطان مراد عثمانی هنگام بازدید از نجف اشرف، از این در وارد حرم شد و به همین دلیل به نام او شناخته شد. این در معمولاً بسته بود و تنها برای ورود سلاطین باز میشد. آخرین کسی که از این در عبور کرد، سلطان ناصرالدین شاه قاجار بود .
در این ورودی، یک درِ نقرهای با ارزش و تزیین شده با طلا، در روز جمعه ۲۵ شعبان ۱۳۴۱هـ.ق برابر با ۱۳ آوریل ۱۹۲۳م، نصب شد. هزینۀ آن توسط حاجیه طخه، مادر شیخ عبدالوهاب سکر آل فرعون، رهبر عشیرۀ آل فتله، تأمین گردید و مبلغ آن ۲۲۰۰ لیره طلا بود. همچنین، بر روی این در، قصیدهای از علامه شیخ عبدکریم الجزائری نقش شد که تاریخ نصب آن را ثبت میکرد.
در سال ۱۴۳۴هـ.ق برابر با ۲۰۱۳م، همچنین دو درِ نقرهای رواق جنوبی با درهای جدید مزین به طلا و نقره جایگزین شدند، بهگونهای که همسان با درهای رواق شمالی باشند.
درِ بابالمراد توسط گروهی از مؤمنان اهل منطقۀ گراش در نزدیکی شهر شیراز استان فارس اهدا شد.
هزینۀ ساخت درِ باب امالبنین (علیهاالسلام) توسط گروهی از مؤمنان اهل منطقۀ بوانات از همان شهر تأمین گردید.
نصب درِ طلایی ورودی ایوان میزاب در روز پنجشنبه، ۲۲ جمادیالاول ۱۴۴۵هـ.ق برابر با ۷ دسامبر ۲۰۲۳م، تکمیل شد. این در به رواق جنوبی حرم مطهر علوی مشرف است و یکی از دو درِ ساخته شده در اصفهان محسوب میشود. شکل و جزئیات هنری و تزیینی آن، کاملاً همسان با درِ طلایی ورودی ایوان علما است که پیشتر به آن اشاره شد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در بخش قبلی از این سلسلهنوشتهها، مروری بر تاریخ، معماری و کتیبههای حرم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بررسی شده است.
