باب مسلم بن عقیل (علیه‌السلام) دری به‌سوی غریب کوفه
این باب در سمت شرقی دیوار صحن شریف، در سمت راست باب‌الساعه و در مجاورت مسجد الخضرا قرار دارد. افتتاح آن در سال ۱۲۵۲هـ.ق برابر با ۱۸۳۶م، به دست ملا یوسف، سادنِ (متولی) روضۀ حیدریه، در دوران حکومت سلطان عثمانی محمود دوم (متوفی ۱۲۵۵هـ.ق) انجام گرفت.
نام قدیمی
این در، در گذشته به‌سوی سرای خیاط‌ها باز می‌شد و به همین دلیل به نام باب العبایجیه یا باب اهل‌العِکل (درِ عبا‌فروشان یا اهل بار) شناخته می‌شد.
مرحوم شیخ جعفر محبوبه نقل کرده است که «دارالضیافه» قدیم در زمان صفویان پس‌از ویرانی، توسط ملا یوسف از شیخ محمدحسن صاحب جواهر خریداری شد. او آن را به‌صورت بازار خیاط‌ها بازسازی کرد و در همان زمان، در ماه رجب سال ۱۲۵۲هـ.ق، این باب را برای دسترسی به قیصریه گشود.
شایان ذکر است که بخش عمده‌ای از این بازار در سال ۱۳۶۸هـ.ق. برابر با ۱۹۴۹م، در دوران پادشاهی عراق و به دستور متصرف کربلا، عبدالرسول خالصی، هنگام احداث خیابان دایره‌ای پیرامون صحن شریف، تخریب شد. در اوایل دهۀ هشتاد میلادی نیز باقی‌ماندۀ این بازار همراه با همۀ ساختمان‌های متصل به دیوار صحن شریف علوی برچیده شد.
بازسازی و نام‌گذاری جدید
در سال ۱۳۷۱هـ.ق برابر با ۱۹۵۱م، این باب دوباره بازسازی شد. این کار در دورۀ قائم‌مقامی نجف اشرف، استاد ضیاء شُکاره، صورت گرفت و نمای بیرونی آن با کاشی‌های کربلایی آراسته گردید. در همین زمان، در نام‌گذاری رسمی به‌عنوان باب مسلم بن عقیل (علیه‌السلام) شناخته شد. به نظر می‌رسد علت این نام‌گذاری، آن بوده است که این در به سمت مرقد مسلم بن عقیل (غریب کوفه) قرار دارد.
باب‌الفرج
باب‌الفرج جدیدترین دری است که در صحن شریف گشوده شده است. این باب سمت دیوار غربی صحن شریف قرار دارد و در گذشته رو به محلۀ العماره باز می‌شد (که امروزه به نام صحن بانوی ما حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) شناخته می‌شود). دستور ساخت و گشایش این در را سلطان عثمانی، عبدالعزیز در سال ۱۲۷۹هـ.ق برابر با ۱۸۶۲م، صادر کرد.
مرحوم سید براقی دراین‌باره چنین می‌نویسد: «در سال ۱۲۷۹هجری قمری، دری سمت جانب غربی صحن شریف گشوده شد و آن را باب‌الفرج نامیدند و در پی آن بازاری نیز از این سمت پدید آمد.»
سال آغاز عملیات گشایش این باب (۱۲۷۹هـ.ق) توسط شیخ عباس بن شیخ حسن آل کاشف‌الغطاء در نوشته‌های تاریخی ثبت و یادگار شده است.
دلیل نام گذاری باب‌الفرج به باب‌السلاطین
پس‌از نزدیک به نه سال کار مستمر –که مدتی طولانی به شمار می‌آید – سرانجام باب‌الفرج در ماه رجب سال ۱۲۸۷هـ.ق برابر با ۱۸۷۰م، گشوده شد. برای ثبت این رویداد، در ورودی درگاه، طغرایی (خوش‌نویسی ایرانی و اسلامی) به نام سلطان عثمانی عبدالعزیز نصب گردید که بر آن چنین نوشته شده بود: «عبدالعزیز خان بن محمود المظفر دائماً» و در زیر آن تاریخ چنین ذکر شده بود: «رجب ۸» که اشاره به سال ۱۲۸۷هـ.ق دارد.
با توجه به روابط نیک میان دولت‌های ایران و عثمانی در آن زمان، و هم‌زمان با سفر سلطان ایران، ناصرالدین شاه قاجار، به عتبات مقدسۀ عراق در همان سال (۱۲۸۷هـ.ق برابر با۱۸۷۰م)، تصمیم بر آن شد که وی هنگام ورود به نجف اشرف از این باب تازه‌ساز وارد گردد.
این اقدام به نشانۀ تکریم او ازسوی سلطان عثمانی صورت گرفت. از همین رو، در همان دوره، این باب علاوه‌بر نام «باب‌الفرج»، به نام «باب‌السلاطین» نیز شهرت یافت.
باب‌الفرج دری که به احترام شاه ایران ساخته شد!
شیخ محمدحسین حرزالدین می‌گوید: «این باب، پنجمین درِ صحن شریف و در عین حال آخرین دری است که گشوده شده است. علت نام‌گذاری آن این است که سلطان عثمانی عبدالعزیز فرمان گشودن این در را به‌طور ویژه برای ناصرالدین شاه قاجار، سلطان ایران، صادر کرد تا وی در جریان زیارتش از عتبات مقدسه در عراق (سال ۱۲۸۷هـ.ق) از این در وارد شود.
هنگام ورود ناصرالدین شاه به نجف اشرف، سلطان عثمانی آیین‌های باشکوهی ازجمله افتتاح این باب تازه را به افتخار او بر پا نمود. این باب، در واقع حجره‌ای از دیوار صحن بود که مانند سایر ایوان‌ها، ایوانی برجسته و پیش‌آمده برای در داشت. این باب، علاوه‌بر نام باب‌السلاطین، با عنوان باب‌الفرج نیز شناخته می‌شود. بازاری که هم‌زمان با افتتاح این باب ایجاد شد نیز به سوق باب‌الفرج مشهور گشت.
روایت سفر ناصرالدین شاه به نجف اشرف
مرحوم شیخ جعفر محبوبه به نقل از منتظم الناصری (ج۳، ص۳۱۵) چنین روایت کرده است:
«در سال ۱۲۸۷هجری قمری، در روز سیزدهم ماه رمضان، سلطان ناصرالدین شاه برای زیارت وارد نجف شد و در روز بیستم همان ماه به قصد کربلا بازگشت. او به مجاوران حرم مطهر عنایاتی بخشید و به آستان مقدس علوی هدایایی تقدیم نمود که ازجملۀ آن‌ها قطعه‌ای الماس مزین به سورۀ ملک بود که به دست متولی آن حرم سپرده شد.»
پس‌از آن، این باب چندین‌بار بازسازی شد. در سال‌های ۱۳۸۰هـ.ق برابر با ۱۹۶۰م و ۱۳۸۲هـ.ق برابر با ۱۹۶۲م، کاشی‌کاری آن تجدید گردید. همچنین در سال ۱۳۹۱هـ.ق برابر با ۱۹۷۱م، درست بالای در چوبی، دو بیت شعر از سروده‌های حاج عبد‌زهرا فخرالدین بر روی کاشی‌ها نگاشته شد.
طغرا (مهر پادشاهان عثمانی) بر روی باب‌الفرج
شایان ذکر است که طغرای (مهر پادشاهی) مخصوص این در در زمانی نامعلوم از جای اصلی خود در بالای باب‌الفرج برداشته و بر یکی از دیوارهای ایوان حَبّوبی نصب شده بود. به نظر می‌رسد علت این جابه‌جایی، بازسازی کاشی‌کاری باب و بی‌اطلاعی از ماهیت و اهمیت تاریخی این طغرا بوده است.
در اول جمادی‌الاولى سال ۱۴۴۴هـ.ق برابر با ۲۰۲۲م، این طغرا (مهر پادشاهی) از دیوار ایوان یادشده جدا شد و بخش مهندسی و عمرانی واحدهای «نفائس» و «منقوشات» در آستان مقدس علوی کار مرمت آن را بر عهده گرفتند. در این فرآیند، زمینۀ اثر با ماده‌ای از مینای سرد فیروزه‌ای رنگ پوشانده شد و خطوط آن با ورق طلا تزیین گردید. این طغرا (مهر پادشاهی) از سنگ مرمر سفید ساخته شده و اندازۀ آن حدود ۵۲ سانتی‌متر طول و ۶۷ سانتی‌متر عرض است.
پس‌از پایان مرمت، این اثر تاریخی به جایگاه اصلی خود، در بالای ورودی باب‌الفرج (از سمت داخلی مشرف به صحن شریف)، بازگردانده شد. پرده‌برداری از آن در سیزدهم رجب سال ۱۴۴۴هـ.ق برابر با ۲۰۲۳م، هم‌زمان با سالروز میلاد فرخندۀ مولای متقیان امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، برگزار گردید.
سپس در یکشنبه ۱۹ شعبان ۱۴۴۴هـ.ق برابر با ۱۲ مارس ۲۰۲۳م، کار برچیدن کاشی‌های نمای بیرونی باب‌الفرج آغاز شد. این عملیات توسط مهندسان مؤسسۀ کوثر ایران انجام گرفت. پس‌از مرمت دیوارها، نمای بیرونی با کاشی ایرانی معرق بازپیرایی گردید، درحالی‌که متن کتیبه‌های قدیمی به همان صورت پیشین حفظ شد. این پروژه در چهارشنبه ۲۰ جمادی‌الثانی ۱۴۴۵هـ.ق برابر با ۳ ژانویه ۲۰۲۴م، مقارن با سالروز میلاد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، به‌طور کامل به پایان رسید.
نگهداری و مرمت درهای صحن شریف
به دستور تولیت آستان مقدس علوی، در سال ۱۴۲۸هـ.ق برابر با ۲۰۰۷م، کارگاه نجاری وابسته به بخش امور مهندسی و عمرانی آستان، اقدام به مرمت درهای اصلی صحن شریف علوی و بازرنگ‌آمیزی آن‌ها نمود. همچنین، پنجره‌های جدید چوبی از چوب ساج برای نمای بالایی هریک از درهای شیخ الطوسی، القبله و الفرج که رو به بیرون صحن داشتند، ساخته و نصب شد. این اقدام پس‌از برداشتن نماهای قدیمی صورت گرفت، زیرا آسیب‌های فراوانی طی سال‌های گذشته به آن‌ها وارد شده بود.
در سال ۱۴۳۰هـ.ق برابر با ۲۰۰۹م، پنجرۀ چوبی جدیدی برای باب‌الساعه از سمت بیرونی نصب شد. همچنین نمای فلزی قدیمی که در بالای باب‌الساعه و از سمت داخلی قرار داشت، برداشته شد و به جای آن نمایی جدید از چوب ساج منبت شده با چوب سیزم و رارنج (رزنج) نصب گردید. علاوه‌بر این، آینۀ محدب جدیدی جایگزین آینۀ مقعر قدیمی شد، تا بیننده بتواند تصویر کامل حرم مطهر علوی را مشاهده نماید.
در سال ۱۴۳۱هـ.ق برابر با ۲۰۱۰م، نیروهای بخش نجاری آستان، مرمت و رنگ‌آمیزی نماهای چوبی اتاق‌هایی که در آن‌ها مراجع بزرگ دفن شده‌اند را تکمیل کردند. ازجمله این اماکن می‌توان به مرقد شیخ مرتضی انصاری و سید ابوالحسن اصفهانی اشاره کرد. همچنین نماهای چوبی باب‌الساعه ، باب مسلم بن عقیل (علیه‌السلام) و تمامی درهای اتاق‌های واقع در ایوان‌های صحن شریف علوی نیز بازسازی و مرمت شدند.
منبع
برگرفته از «کتاب تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در نوشتار قبلی، ورودی‌های صحن حرم مطهر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) معرفی شده بودند.
