در حال حاضر حرم مطهر علوی پنج ورودی دارد، اما در زمان ساخت بنای صفوی در سال ۱۰۲۳هجری قمری برابر با ۱۶۱۴میلادی، تعداد ورودیهای اصلی آن تنها سه عدد بوده است.
درهای اصلی همانهایی هستند که امروزه با نامهای زیر شناخته میشوند:
بابالساعه (درِ ساعت) در سمت شرقی، بابالطوسی در سمت شمالی، بابالقبله در سمت جنوبی.
پساز آن، با ایجاد دو درِ دیگر، تعداد درهای اصلی به پنج رسید. درهای جدید ساخته شده
باب مسلم بن عقیل (علیهالسلام) و بابالفرج نامگذاری شد.
موقعیت ساخت در ششم
بهمنظور تسهیل در ورود و خروج زائران، بهویژه در ایام زیارتهای میلیونی، تولیت آستان مقدس علوی تصمیم به ساخت درِ ششم گرفت. این درِ بزرگ در سمت شمال ضلع غربی دیوار صحن شریف ساخته میشود و روبهروی صحن حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) قرار دارد. از نظر موقعیت، اندازه و شکل، همسان با بابالفرج درسوی مقابل است.
پساز تکمیل نقشههای مهندسی، در ماه رمضان سال ۱۴۴۵هجری قمری برابر با ۲۰۲۴میلادی، نیروهای اجرایی مؤسسه کوثر ایران عملیات تخریب دارالضیافه و ساختوساز را آغاز کردند. در این فرآیند دقت شد که هیچگونه آسیبی به معماری اصیل ایوانهای صحن شریف علوی وارد نشود.
بابالساعه بزرگترین ورودی صحن شریف
بابالساعه، در بزرگ شرقی صحن شریف و ورودی اصلی آن به شمار میآید. این در، درست مقابل ایوان طلایی حرم مطهر علوی قرار دارد. علت نامگذاری آن –که مشهورترین نام نیزهست– وجود منارۀ ساعت بر بالای آن است. همچنین این در را با نام باب امام رضا (علیهالسلام) نیزمیشناسند.
در جریان تذهیب مرقد مطهر علوی به فرمان سلطان نادرشاه افشار، در سال ۱۱۵۶هـ.قبرابر با ۱۷۴۳م، تزیینات طلایی باشکوهی بر بالای بابالساعه نصب شد.
توصیف تزیینات طلایی بالای ورودی بابالساعه
این تزیین شامل نواری پهن از صفحات طلا بود که بالای ورودی در قرار گرفت و بر آن، آیۀ شریفۀ سورۀ فتح: ﴿إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُبِینًا * لِیَغْفِرَلَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ﴾
به خط ثلث متراکب نقش بسته است. در پایان این کتیبه، نام خوشنویس «محمد مقیم» و تاریخ نگارش (۱۱۵۶هـ،) نوشته شده است.
همچنین نواری قوسی از طلا دور پنجرۀ چوبی بالای در کشیده شده است که در حاشیههای آن با خط نستعلیق، قصیدهای فارسی در مدح امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نوشته شده است. سرایندۀ این شعر ناشناخته است. در اطراف این قوس، نقشهایی بهشکل فانوس دیده میشود که در آنها عبارت «یا علی ادرکنی» حک شده است.
در مرکز بالایی این قوس، لوحی طلایی نصب شده که بر روی آن عبارت «یا علی یا مفتح الابواب» نگاشته شده است. تاج این قوس را نیز یک نقش دایرهای طلایی بسیار زیبا زینت داده که در میانۀ آن لفظ جلاله «الله» نقش بسته است و از آن ۱۴ شعاع طلایی میتابد؛ که نمادی از چهارده معصوم (علیهمالسلام) میباشد.
تزیینات و مرمتهای ایوان بابالساعه
از داخل ایوان بابالساعه، نواری مستطیل شکل، از خطاطی دیده میشود که با آیات قرآن کریم (آیات ۳۶ تا ۳۸ سورۀ نور) مزین است. در انتهای این کتیبه، تاریخ نگارش آن در سال ۱۱۹۸هجری قمری و نام خوشنویس «محمدرضا» درج شده است.
در طول تاریخ، مرمتها و بازسازیهای متعددی بر تزیینات، نقوش و کتیبههای نمای بیرونی و راهروی داخلی این در، صورت گرفته است. همین امر موجب از بین رفتن برخی از مدارک و تاریخنگاریهای مهم گردید.
بهعنوان نمونه؛ در گذشته، در پایین این نوار کتیبهای، در دو سوی ایوان، کاشیهایی نصب شده بود که بر آنها احادیث نبوی و سخنان حکیمانه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نقش بسته بود. در پایان این نقوش، نام سازنده آنها یعنی حاج عبدالـحسین بهادرخان و تاریخ نگارش ۱۲۳۴هجری قمری، درج شده بود.
اما این یادداشتها اکنون وجود ندارند. در بازسازی اخیر، بهجای آنها چنین نوشته شد:
در مربع زیر نوار سمت راست: «قال الرسول الأکرم (صلیاللهعلیهوآله)». در مربع زیر نوار سمت چپ: «علی أخی ومنی وأنا من علی، فهو باب علمی و وصیی». و در سمت چپ، تاریخ ۱۴۳۰هـ.ق برابر با ۲۰۰۹م، حک شده است.
همچنین در سال ۱۳۲۷هـ.ق، برابر با ۱۹۰۹م، سلطان عثمانی عبدالحمید دوم به بازسازی کاشیکاری ایوان بابالساعه اقدام کرد. تاریخ این بازسازی با عبارت زیر ثبت شده است: «بابُ علی لُدْ بأعتابها»
تحولات بابالساعه در دوران معاصر
در جریان انتفاضۀ شعبانیه سال ۱۴۱۱هـ.ق برابر با ۱۹۹۱م، و هنگام یورش وحشیانۀ مزدوران رژیم بعثی به دستور طاغوت زمان، صدام ملعون، به مرقد مطهرعلوی، بابالساعه هدف انواع سلاحها قرارگرفت و به شدت تخریب شد؛ بیآنکه کوچکترین حرمتی برای این مکان مقدس قائل شوند.
چند ماه پساز آرام شدن اوضاع، کار ترمیم شتابزدهای بر روی کاشیکاریها و بخشهای آسیبدیده صورت گرفت. اما به دلایل طایفهای و نژادپرستانه، تمامی تزیینات طلایی قدیمی از جا کنده و در انبارهای آستان رها شد.
همچنین، کتیبۀ قرآنی اصلی برچیده و بهجای آن نواری از کاشی کربلایی نصب گردید که بر آن آیۀ ۲۳ سورۀ احزاب نقش بسته بود:
﴿مِّنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا﴾
به جای رشتههای طلایی شعاعی اصلی نیز، رشتهای هشتگوش نصب شد که عبارت «هُوَ العَلی الأعلى» بر آن نقش بسته بود.
با گذشت زمان، در راستای اهتمام به میراث معماری حرم مطهر علوی و به دستور تولیت آستان مقدس علوی، بهویژه با پیگیریهای تولیت، سید عیسی محمد صالح الخرسان، اقدامات اساسی صورت گرفت. کتیبههای بابالساعه مرمت و بخشهای مفقود –بهویژه رشتههای شعاعی توسط استادکاران متخصص در کارگاه تذهیب آستان مقدس بازسازی شد.
همچنین پنجرۀ چوبی بالای در که تاج بابالساعه را تشکیل میدهد، تعمیر و دوباره رنگآمیزی گردید. در نهایت، بر بالای آن تابلوی راهنما نصب شد که نامهای این در را معرفی میکند.
عملیات بازسازی و طلاکاری بابالساعه
کار آغاز بازسازی در نخستین روز ماه رجب سال ۱۴۴۴هجری قمری برابر با ۲۰۲۳میلادی، شروع شد، و در مدت زمان بیسابقهای تنها طی سه ماه به انجام رسید.
همچنین مهندسان فنی از مؤسسه کوثر ایران در این پروژه مشارکت داشتند و صفحات مسی را با طلای خالص ۲۴عیار زراندود کردند. پساز آن، تمام قطعات به جایگاه اصلی خود بازگردانده شد.
شایان ذکر است که مقدار طلای بهکاررفته در عملیات طلاکاری ـ که چندین کیلوگرم بود ـ توسط استاد حیدر فلاح الشمّاع به نیت عشق و ارادت به مولای خود، امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، اهدا گردید. خداوند او را به بهترین پاداش نیکوکاران جزا دهد.
از رویدادهای مهمی که تاریخ آستان مقدس علوی با افتخار آن را با حروفی از نور ثبت خواهد کرد، مراسم باشکوهی بود که در صحن جلویی بابالساعه برگزار گردید. در این آیین، شخصیتهای حوزوی، فرهنگی و جمعی از عموم مردم حضور داشتند.
در روز شنبه، هشتم شوال سال ۱۴۴۴هـ.ق، برابر با ۲۹ آوریل ۲۰۲۳م، پرده از این درِ زراندود برداشته شد. این مراسم همزمان با یادآوری حادثهای اندوهبار برای شیعیان اهلبیت بود؛ رویدادی که یک قرن از وقوع آن گذشته است، و آن چیزی نیست جز، ویرانی قبور ائمۀ معصومین (علیهمالسلام) در بقیع، قبرستان تاریخی مدینه. در این روز، بابالساعه، با شکوهی تازه و جلوهای زیبا نمایان شد.
ازجمله کسانی که سال بازسازی بابالساعه را در قالب شعر به یادگار گذاشت، شاعر آستان مقدس عباسی، استاد علی صفّار بود. او در سرودۀ خود این درِ مطهر را با عنوان بلندمرتبۀ «بابالامام الرضا» یاد کرده است.
بابالطوسی ورودی نزدیک به مرقد شیخطوسی
بابالطوسی در سمت شمالی دیوار صحن شریف علوی واقع شده است و علت نامگذاری آن نزدیکی این در به مرقد شیخطوسی میباشد. شایان توجه است که ایوان بزرگ شمالی (ایوان یزدی) که از سمت چپ به مسجد عمران بن شاهین راه دارد، در حقیقت همان بابالطوسی را در طرح معماری اصیل دورۀ صفویه نمایندگی میکند.
در اصلی این بخش در زمانهای گذشته بسته شد و دری تازه در کنار آن ساخته شد که همان بابالطوسی کنونی است. کسی که این تغییر را انجام داد قصد داشت در جدید در میانۀ ایوانهای ضلع شمالی صحن شریف قرار گیرد. همین تغییر در سمت جنوبی صحن نیز دربارۀ بابالقبله صورت گرفت. اما این دگرگونیها به معماری اصیل و شکوهمند حرمعلوی مطهر آسیب رسانده است.
تاریخ دقیقی دربارۀ این جابهجایی وجود ندارد، اما پساز بررسی و پژوهش این نتیجه حاصل شد که این تغییر احتمالاً پساز پایان دوران حکومت افشاریه صورت گرفته است. ازسویدیگر، آغاز ساخت درهای جدید صحن شریف علوی به نیمۀ دوم قرن سیزدهم هجری بازمیگردد.
نام قدیمی بابالطوسی
این در، در گذشته با نام بابالعُلى شناخته میشد؛ زیرا محلهای کوچک با همین نام، که بخشی از محلۀ بزرگتر مشراق به شمار میآمد، میان مرقد علوی و مسجد شیخطوسی امتداد داشت. گشایش این باب در سال ۱۳۱۸هجری قمری، توسط عالم فرزانه، شیخ عبدالحسین حویزی ابراهیمی، ثبت و تاریخگذاری شده است.
عملیات گسترش ورودی و بازسازی در کوچک قدیمی در سال ۱۳۶۹هـ.ق. برابر با ۱۹۴۹م، پساز گشایش خیابان دورۀ صحن شریف آغاز شد. این کار با هزینۀ مدیریت اوقاف در دوران پادشاهی و زیرنظر استاد حاج سعید معمار انجام گرفت.
عملیات ساختوساز ساختمانی در سال ۱۳۷۲هـ.ق.برابر با ۱۹۵۳م، به پایان رسید. و در مراسمی رسمی، همزمان با جشن تاجگذاری فیصل دوم بهعنوان پادشاه عراق، در تاریخ دوم مه ۱۹۵۳م، گشایش یافت.
دو بیت از سرودۀ شاعر و خطیب محمدعلی یعقوبی بر روی کاشیهای کربلایی بالای در چوبی، درست در قسمت فوقانی آن، نگاشته شد و بهعنوان یادبود سال بازسازی باب ثبت گردید.
همچنین در همین مناسبت، شعری تاریخی دیگر با تاریخ ۱۳۷۳هـ.ق، از شاعر سید محمدحسین حلی در بخش پایینی دیوار جانبی سمت چپ در نوشته شد.
یک سال پساز مراسم گشایش، کار کاشیکاری و پوشاندن سطح بنا با قاشانی به پایان رسید. این رویداد با نوشتاری مستند گردید که بر دیوار بیرونی جانب راست در، در نوار میانی، نصب شد.
روی آن نوشته است: «تجدید شد در زمان سادنِ (آماده کردن) روضۀ حیدریه، سید عباس، ۱۳۷۴هـ.ق»
در سمت چپ همان دیوار نیز چنین نوشته شد: «سید محمدحسن و سید جواد رفیعی کلیدار، ۱۹۵۴م»
بابالقبله ورودی رو به کعبه
این در، سمت دیوار جنوبی صحن شریف قرار دارد و نام آن از این جهت انتخاب شده است که رو به کعبۀ معظم واقع است. آنچه امروزه به نام ایوان جنوبی بزرگ (ایوان حَبّوبی) شناخته میشود، در طرح اصلی معماری صفوی، همان بابالقبله بوده است. اما در دورههای بعد، آن در بسته شد و باب کنونی که در میانۀ دیوار جنوبی قرار دارد، ساخته شد.
این باب در طول تاریخ چندینبار مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است. آخرین بازسازی مهم آن توسط شِبلی پاشا، والی عثمانی، در سال ۱۲۹۱هـ.ق. برابر با ۱۸۷۴م، و به همت سید جواد رفیعی، سادنِ(آماده کردن) روضیۀ حیدریه، انجام گرفت.
شیخ محمدحسین حرزالدین در کتاب خود به نقل از نسخۀ خطی النوادر (۴۴/۷) تألیف پدربزرگش محقق بزرگ شیخ محمد حرزالدین، چنین آورده است:
«این در، در گذشته کوچک و از تنههای درختان نخل اشرسی ساخته شده بود. وزیر شِبلی پاشا در سال ۱۲۹۱هجری قمری، درِ جدیدی ساخت و از آن زمان تا سال ۱۳۴۰هـ.ق، همچنان استوار و پابرجا باقی ماند.»
همچنین شاعر و ادیب نامدار، شیخ احمد قفطان، در مجموعۀ اشعار خود تاریخ بازسازی این باب توسط وزیر عثمانی را ذکر کرده است. این تاریخ به خط کاشی بر نمای بیرونی باب، در سمت صحن شریف، نگاشته شد.
تاریخ بازسازیهای بابالقبله
نوشتههای تاریخیای که بر روی کاشیهای کربلایی در دیوارهای ایوان بابالقبله حک شدهاند، نشان میدهند که در طول زمان، بخشهایی از نوارهای کتیبهای شامل آیاتی از قرآن کریم و احادیث شریف، در سالهای ۱۳۳۳هـ.ق، ۱۳۸۰هـ.ق و ۱۳۸۲هـ.ق، مورد بازسازی قرار گرفتهاند.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در بخش بعدی، ورودیهای تازهساز صحن مطهر علوی معرفی شدهاند.
