صحن شریف علوی دارای ۹۹ایوان در چهار ضلع، پنج در ورودی اصلی، و مجموعهای از بناها و آثار ارزشمند است. این متن بهطور جامع، ویژگیهای معماری، کارکردها و بناهای مشهور صحن مطهر علوی را معرفی میکند.
صحن مطهر علوی تقریباً شکلی مربع دارد و از سه سمت شمالی، جنوبی و شرقی، اطراف حرم علوی مقدس را دربر میگیرد. مساحت آن حدود ۴۲۱۹مترمربع است. درگذشته درسمت غربی آن، گذرگاه سرپوشیدهای قرارداشت که شمال و جنوب صحن شریف علوی را به هم متصل میکرد. اما پس از برداشتن آن و پیوستن به پروژۀ ساخت رواق ابوطالب، امروزه سمت غربی حرم مطهر، همجوار با صحن حضرت فاطمۀ زهرا (سلاماللهعلیها) است.
دیوار پیرامونی صحن شریف علوی، آجری و بسیار عظیم است و ارتفاع آن به حدود ۱۲متر میرسد. این صحن مطهر علوی دارای پنج در اصلی است. طول هر یک از اضلاع شرقی و غربی آن از داخل، حدود ۸۵متر و طول اضلاع شمالی و جنوبی آن حدود ۷۷متر میباشد. نمای بیرونی دیوار با آجرهای تراشخورده پوشیده شده که با نقشها و تزیینات هندسی و کتیبههایی از اسامی خداوند، پیامبراکرم (صلیاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به خط کاشی معرق مزین است.
ساختار دیوار صحن شریف علوی از دو طبقه تشکیل شده که بهطور متقارن، شامل اتاقهای گنبدیشکل است. در میانۀ هراتاق دری چوبی قرار دارد که بالای آن پنجرهای قوسیشکل از چوب دیده میشود. پیشروی هر اتاق، ایوانهایی با طاقهای نوکتیز ساخته شدهاند. این ایوانهای کوچک تقریباً هماندازهاند؛ ارتفاع هر ایوان حدود ۵ متر، عرض آن ۴متر و عمقش ۲/۲۵متر است. درگوشههای ایوانها از گوشههای کاشیکاریشده بهعنوان عناصر مهم تزئینی استفاده شده است.
در طبقۀ همکف، نمای ایوانها عمدتاً با آجرکاری تزئین شده، اما در طبقۀ بالا، نمای ایوانها بهطور کامل با کاشی معرق پوشیده است. هر ایوان بالایی با نردههای چوبی (محجر) همراه با میلههای فلزی محصور شده و بالای آن نواری پهن از کاشی قرار دارد که سورههایی کامل از قرآن کریم به خط ثلث بر آن نقش بسته است.
ایوانهای بزرگ صحن شریف علوی
ایوانهای بزرگ صحن مطهر علوی نیز ویژگی خاصی دارند:
ایوان بزرگ شمالی (ایوان یزدی یا ایوان مسجد عمران بن شاهین) و ایوان بزرگ جنوبی (ایوان حبوبی)، هر دو در بلندترین نقطۀ قوس، ۱۱/۵۰متر ارتفاع دارند و عرضشان حدود ۶/۷۵متر است.
ایوان بزرگ شرقی (ایوان بابالساعه)، حدود ۱۱/۵۰متر ارتفاع و ۳/۳۰متر عرض دارد. قاب قوس آن با سه ردیف کاشی فیروزهای آراسته شده و بالای در آن اتاقی با پنجرههای چوبی در دو طرف ساخته شده است که بر بامش منارۀ ساعت قرار دارد.
ایوانهای بزرگ شمالی و جنوبی از نظر اندازه و ارتفاع با ایوان بابالساعه همساناند و هر سه رو به حرم شریف دارند، به گونهای که از بیرون میتوان ضریح مطهر را از میان آنها مشاهده کرد.
مجموع ایوانهای صحن شریف علوی ۹۹ایوان است:
۲۶ایوان کوچک و یکایوان بزرگ (ایوان یزدی) در سمت شمالی.
۲۸ایوان کوچک و یکایوان بزرگ (ایوان بابالساعه) در سمت شرقی.
۲۶ایوان کوچک و یکایوان بزرگ (ایوان حبوبی) در سمت جنوبی.
۱۶ایوان کوچک در سمت غربی.
درگذشته، طلاب مهاجر علوم دینی در نجف، اتاقهای طبقۀ بالای صحن شریف علوی را محل سکونت خود قرار میدادند، و اتاقهای طبقۀ همکف نیز به کلاسهای درس اختصاص داشت.
قبور علما و بزرگان در صحن شریف علوی
بسیاری از علما و بزرگان نیز در همین صحن مطهر علوی به خاک سپرده شدهاند؛ از جمله:
شیخ مرتضی انصاری (وفات ۱۲۸۱هـ)، سید محمدکاظم یزدی (وفات ۱۳۳۷هـ)، شیخ مرتضی اصفهانی (وفات ۱۳۶۵هـ)، سید ابوالقاسم خوئی (وفات ۱۴۱۳هـ) و دیگر بزرگان و مراجع.
ورود به طبقۀ بالایی از طریق پنج راهپله مارپیچی انجام میشود؛ دو پله در سمت شمال، دو پله در سمت جنوب و یک پله در سمت شرق. این پلکانها به راهرویی باریک (عرض حدود یکمتر) و سقف کوتاه میرسند که اتاقهای طبقه بالا را به هم متصل میسازد. در دیوارهای این راهرو پنجرههای کوچکی به بیرون صحن شریف علوی باز میشود.
بناها و نقاط شاخص صحن شریف علوی
از بناها و نشانههای معروف در صحن مطهرعلوی میتوان به این موارد اشاره کرد:
بنای حرم مطهر
منارۀ ساعت
مسجد الرأس
مسجد عمران بن شاهین
مسجد خضرا
مدرسۀ غرویه
مدرسۀ میرزای شیرازی (مجدد شیرازی)
دارالشفا
صحن حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
