صحن شریف علوی دارای ۹۹ ایوان در چهار ضلع، پنج در ورودی اصلی، و مجموعه‌ای از بناها و آثار ارزشمند است. این متن به‌طور جامع، ویژگی‌های معماری، کارکردها و بناهای مشهور صحن مطهر علوی را معرفی می‌کند.
صحن مطهر علوی تقریباً شکلی مربع دارد و از سه سمت شمالی، جنوبی و شرقی، اطراف حرم علوی مقدس را در بر می‌گیرد. مساحت آن حدود ۴۲۱۹ مترمربع است. در گذشته در سمت غربی آن، گذرگاه سرپوشیده‌ای قرارداشت که شمال و جنوب صحن شریف علوی را به هم متصل می‌کرد. اما پس‌از برداشتن آن و پیوستن به پروژۀ ساخت رواق ابوطالب، امروزه سمت غربی حرم مطهر، هم‌جوار با صحن حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) است.
دیوار پیرامونی صحن شریف علوی، آجری و بسیار عظیم است و ارتفاع آن به حدود ۱۲ متر می‌رسد. این صحن مطهر علوی دارای پنج در اصلی است. طول هر یک از اضلاع شرقی و غربی آن از داخل، حدود ۸۵ متر و طول اضلاع شمالی و جنوبی آن حدود ۷۷ متر می‌باشد. نمای بیرونی دیوار با آجرهای تراش‌خورده پوشیده شده که با نقش‌ها و تزیینات هندسی و کتیبه‌هایی از اسامی خداوند، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به خط کاشی معرق مزین است.
ساختار دیوار صحن شریف علوی از دو طبقه تشکیل شده که به‌طور متقارن، شامل اتاق‌های گنبدی‌شکل است. در میانۀ هر اتاق دری چوبی قرار دارد که بالای آن پنجره‌ای قوسی‌شکل از چوب دیده می‌شود. پیشروی هر اتاق، ایوان‌هایی با طاق‌های نوک‌تیز ساخته شده‌اند. این ایوان‌های کوچک تقریباً هم‌اندازه‌اند؛ ارتفاع هر ایوان حدود ۵ متر، عرض آن ۴ متر و عمقش ۲/۲۵ متر است. درگوشه‌های ایوان‌ها از گوشه‌های کاشی‌کاری‌شده به‌عنوان عناصر مهم تزیینی استفاده شده است.
در طبقۀ همکف، نمای ایوان‌ها عمدتاً با آجر‌کاری تزئین شده، اما در طبقۀ بالا، نمای ایوان‌ها به‌طور کامل با کاشی معرق پوشیده است. هر ایوان بالایی با نرده‌های چوبی (محجر) همراه با میله‌های فلزی محصور شده و بالای آن نواری پهن از کاشی قرار دارد که سوره‌هایی کامل از قرآن کریم به خط ثلث بر آن نقش بسته است.
ایوان‌های بزرگ صحن شریف علوی
ایوان‌های بزرگ صحن مطهر علوی نیز ویژگی خاصی دارند:
ایوان بزرگ شمالی (ایوان یزدی یا ایوان مسجد عمران بن شاهین) و ایوان بزرگ جنوبی (ایوان حبوبی)، هر دو در بلندترین نقطۀ قوس، ۱۱/۵۰ متر ارتفاع دارند و عرضشان حدود ۶/۷۵ متر است.
ایوان بزرگ شرقی (ایوان باب‌الساعه)، حدود ۱۱/۵۰ متر ارتفاع و ۳/۳۰ متر عرض دارد. قاب قوس آن با سه ردیف کاشی فیروزه‌ای آراسته شده و بالای در آن اتاقی با پنجره‌های چوبی در دو طرف ساخته شده است که بر بامش منارۀ ساعت قرار دارد.
ایوان‌های بزرگ شمالی و جنوبی از نظر اندازه و ارتفاع با ایوان باب‌الساعه همسان‌اند و هر سه رو به حرم شریف دارند، به گونه‌ای که از بیرون میتوان ضریح مطهر را از میان آن‌ها مشاهده کرد.
مجموع ایوان‌های صحن شریف علوی ۹۹ ایوان است:
۲۶ ایوان کوچک و یک ایوان بزرگ (ایوان یزدی) در سمت شمالی.
۲۸ ایوان کوچک و یک ایوان بزرگ (ایوان باب‌الساعه) در سمت شرقی.
۲۶ ایوان کوچک و یک ایوان بزرگ (ایوان حبوبی) در سمت جنوبی.
۱۶ ایوان کوچک در سمت غربی.
در گذشته، طلاب مهاجر علوم دینی در نجف، اتاق‌های طبقۀ بالای صحن شریف علوی را محل سکونت خود قرار می‌دادند، و اتاق‌های طبقۀ همکف نیز به کلاس‌های درس اختصاص داشت.
قبور علما و بزرگان در صحن شریف علوی
بسیار‌ی از علما و بزرگان نیز در همین صحن مطهر علوی به خاک سپرده شده‌اند؛ ازجمله:
شیخ مرتضی انصاری (وفات ۱۲۸۱هـ)، سید محمدکاظم یزدی (وفات ۱۳۳۷هـ)، شیخ مرتضی اصفهانی (وفات ۱۳۶۵هـ)، سید ابوالقاسم خوئی (وفات ۱۴۱۳هـ) و دیگر بزرگان و مراجع.
ورود به طبقۀ بالایی از طریق پنج راه‌پلۀ مارپیچی انجام می‌شود؛ دو پله در سمت شمال، دو پله در سمت جنوب و یک پله در سمت شرق. این پلکان‌ها به راه‌رویی باریک (عرض حدود یک متر) و سقف کوتاه می‌رسند که اتاق‌های طبقۀ بالا را به هم متصل می‌سازد. در دیوارهای این راه‌رو پنجره‌های کوچکی به بیرون صحن شریف علوی باز می‌شود.
بناها و نقاط شاخص صحن شریف علوی
از بناها و نشانه‌های معروف در صحن مطهر علوی میتوان به این موارد اشاره کرد:
بنای حرم مطهر
منارۀ ساعت
مسجد الرأس
مسجد عمران بن شاهین
مسجد خضرا
مدرسۀ غرویه
مدرسۀ میرزای شیرازی (مجدد شیرازی)
دارالشفا
صحن حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برای اطلاعات بیشتر، می‌توانید بخش دوم این مطلب، با عنوان ورودی‌های صحن حرم مطهر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) را مطالعه کنید.
