امام کاظم (علیهالسلام) در میانۀ دوران سخت تثبیت آموزهها، با استناد به منابع اصیل نبوی، به واکاوی جایگاه بیبدیل امیرالمؤمنین (علیهالسلام) پرداختهاند. از دیدگاه امام کاظم (علیهالسلام)، ولایت تنها یک جایگاه سیاسی نیست، بلکه ایمان تنها راه برای هدایت الهی است.
ولادت و امامت
امام موسی کاظم (علیهالسلام)، در ۲۰ذی الحجه در سال ۱۲۸هجری قمری در روستای «اَبواء»، میان مکه و مدینه، متولد گردید. نسب موسی بن جعفر با چهار واسطه به امیرمؤمنان (علیهالسلام) میرسد. پدرش امام صادق (علیهالسلام)، ششمین امام شیعیان و مادرش حمیده بربریه است.
امام کاظم (علیهالسلام) در عصر حکومت مروان بن محمد که آخرین خلیفۀ امویان بود به دنیا آمد و در ۲۰سالگى به امامت رسید. مدت امامت آن حضرت، ۳۵سال است. [۱]
جایگاه بیبدیل مولای متقیان در مسیر هدایت
این روایت، با لحنی صریح و هشداردهنده، بر جایگاه ویژهٔ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و نادرستی پیشی گرفتن بر او تأکید دارد.
امام کاظم (علیهالسلام) از پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) نقل میکنند که فرمودند: «آگاه باشید که من هیچکس را بر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مقدم نمیدارم؛ پس هرکس بر او مقدم شود، ستمکار است. و بیعت پساز من با هرکسی جز امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، گمراهی، خطا و لغزش است. وای بر اول، دوم و سوم! و وای بر چهارم! سپس وای بر او، وای بر او و پدرش! و نیز وای بر کسی که پیشاز او بود! وای بر آن دو و دو همراهشان! خداوند آنان را نیامرزد.» [۲]
ولایت در پرتوی آیات
امام کاظم (علیهالسلام) در مورد مصداق دقیق عبارت «مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتاب» در آیۀ۴۳ سورۀ رعد اینگونه توضیح دادند: «در این آیه خداوند میفرماید: قُل کَفَی بِاللَّهِ شَهیداً بَینِي و بَینَکُم و مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتاب، بگو کافی است که خداوند [با آیات محکم و استوار قرآنش] و کسی که دانش کتاب نزد اوست، میان من و شما [در مورد پیامبری من] گواه باشند»، سپس امام کاظم (علیهالسلام) فرمودند: «آن کسی که دانش کتاب نزد اوست، علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است.» [۳]
جایگاه امامان
امام کاظم (علیهالسلام) در مورد معنای اصطلاح «جنب خدا» و جایگاه معصومین (علیهمالسلام) اینگونه توضیح میدهند.
از امام کاظم (علیهالسلام) روایت شده است که ایشان دربارۀ کلام خداوند عزوجل که میفرماید: «یا حَسرَتی عَلی ما فَرَّطتُ في جَنبِ اللهِ، ای دریغ بر آنچه در راه خدا کوتاهی کردم»، فرمودند: «مقصود از جنب خدا، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و پساز ایشان، اوصیای ایشان هستند که تا آخرین نفر از میان آنان پایان یابد.» [۴]
ولایت؛ آینه و قبلۀ حقیقت
حضرت موسی بن جعفر (علیهالسلام) جایگاه ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را به آینهای از درهای هدایت تشبیه میکنند.
ابراهیم بن ابیبکر میگوید: «از حضرت موسی بن جعفر (علیهالسلام) شنیدم که فرمودند: هر آینه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) درى است از دربهای هدایت؛ پس هرکس از در وارد شود، مؤمن است و هرکس از آن خارج گردد، کافر است؛ و هرکس نیز نه وارد آن شود و نه از آن خارج گردد، در جایگاهی خواهد بود که کارشان با خداست و خداوند هرآنچه اراده کند، دربارۀ آنان انجام میدهد.» [۵]
علت حذف بخشی از اذان
این روایت به تبیین چرایی حذف عبارت «حی علی خیرالعمل» از اذان و تمایز میان بهانۀ ظاهری و حقیقت باطنی آن میپردازد.
محمد بن ابیعمیر میگوید: «از امام کاظم (علیهالسلام) پرسیدم که چرا عبارت «حی علی خیرالعمل، بهسوی بهترین عمل بشتابید» را از اذان حذف کردند؟»
امام کاظم (علیهالسلام) فرمودند: «آیا علت ظاهری را میخواهی یا علت باطنی را؟»
عرض کردم: «هر دو را میخواهم.»
پس ایشان فرمودند: «علتی که در ظاهر به آن استناد کردند، این بود که مبادا مردم در اثر اعتماد به نماز، جهاد را ترک کنند؛ اما علت باطنی آن این بود که منظور از «خیرالعمل»، همان ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و فرزندان معصوم او است؛ و آن کسی که دستور داد عبارتِ «حی علی خیرالعمل» از اذان برداشته شود، هدفش این بود که هیچگونه دعوت و تشویقی بهسوی ولایت صورت نگیرد.» [۶]
جایگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
در دعای روز مباهله، امام کاظم (علیهالسلام) با نگاهی سرشار از معرفت، جایگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را در کنار پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) بیان میکنند.
ایشان در این دعا میفرمایند: «خداوندا، بر محمد (صلیاللهعلیهوآله) و بر برادر و جانشین او، امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، و قبلۀ عارفان درود فرست.» [۷]
منابع
[۱] بحار الانوار، علامه مجلسی، ج ۴۸، ص۱؛ زندگانى چهارده معصوم علیهمالسلام (ترجمه اعلام الورى)، ص۴۰۱؛ الارشاد، شیخ مفید، ص۵۵۹.
[۲] بحار الانوار، جلد۶۵، صفحۀ ۳۹۴
[۳] بصائرالدرجات، صفحۀ۵۷؛ بحار الانوار، جلد۳۵، صفحۀ۴۳۱؛ تفسیر نورالثقلین، جلد۲، صفحۀ ۴۷۷
[۴] اصول کافی، جلد۱، صفحۀ ۱۴۵
[۵] اصول کافی، جلد۲، صفحۀ ۳۸۸
[۶] علل الشرائع، جلد۲، صفحۀ ۳۶۸
[۷] مصباح المتهجد، صفحۀ ۷۶۷
