هرچند در طول تاریخ تعابیر و توضیحات متعددی دربارۀ این واقعه و اهمیت آن ارائه شده است، اما تنها پیامبر اکرم و مولای متقیان توانستهاند شرح دقیق و جامعی از جایگاه این رخداد ارائه دهند. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیز در یکی از خطبههایی که در روز جمعه و مقارن با عید غدیر ایراد کرد، به تبیین ارزش و عظمت این روز پرداخته است.
خطبۀ غدیری مولای متقیان به روایت امام رضا (علیهالسلام)
سید بن طاووس در کتاب «مصباح الزائر» از فیاض بن محمد طوسی روایتی از امام رضا (علیهالسلام) دربارۀ اهمیت روز غدیر نقل کرده است:
« در سال ۲۵۹ هجری، در شهر طوس امام رضا (علیهالسلام) را در روز غدیر مشاهده کردم. گروهی از یاران خاص ایشان نیز حضور داشتند. امام آنان را نزد خود نگاه داشته بود تا با ایشان افطار کنند و پس از آن برای خانههایشان غذا، گندم، هدایا، لباس، انگشتر و کفش ارسال کرده بود.
همچنین امام در این روز شرایط ویژهای را برای اطرافیان فراهم کرده بود، به گونهای که حالوهوای این مناسبت با روزهای دیگر کاملاً متفاوت شده بود.
امام رضا (علیهالسلام) ضمن توضیح فضیلتها و تاریخچۀ این روز، نقل فرمود: پدرش از پدران خود، و آنان نیز از پیشینیانشان روایت کرده بودند تا به امام حسین (علیهالسلام) رسیدند که فرموده بود: در سالی، روز جمعه با روز غدیر همزمان شده بود.
آن روز، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بر منبر رفت و خطبهای ایراد کرد. خطبهای که با ستایش الهی آغاز میشد و در آن جملات عمیق و پرمعنایی به چشم میخورد؛ از بیان توحید و وحدانیت خداوند گرفته تا ذکر صفات اثباتیه و سلبیه او که تماماً به زیبایی بیان شده بود.»
بخشی از سخنان زیبای مولای متقیان در ستایش خداوند چنین بود:
«سپاس خدایی را که ستایش را بر بندگانش قرار داد، بیآنکه خود به ستایش آنان نیازمند باشد؛ و آن را راهی برای اعتراف به الوهیت، یگانگی، ربوبیت و بیهمتایی خویش قرار داد؛ و سبب افزونی رحمت و راهی برای رسیدن به فضل خود گردانید.
گواهی میدهم که معبودی جز خدای یکتا نیست، بیهیچ شریک؛ و این شهادتی است برخاسته از اخلاص درون. و گواهی میدهم که محمد بنده و فرستادۀ اوست؛ کسی که خدا او را از میان آفریدگان برگزید و امین خود در امرونهی قرار داد.»
سپس مولای متقیان دربارۀ برگزیدگان الهی فرمود:
«خداوند پساز پیامبرش، از میان آفریدگان، گروهی برگزیده را مخصوص خود قرار داد و آنان را بلندمرتبه ساخت و ایشان را راهنمایان بهسوی حق و نشانههای هدایت برای هر زمان قرار داد.
آنان را پیشاز آفرینش دیگر موجودات، به صورت نور آفرید و حجتهای خود بر بندگان قرار داد؛ بهوسیلۀ آنان، مردم را به شناخت خود هدایت کرد و ایشان را ترجمان ارادۀ خویش ساخت.
آنان بندگانی هستند که در گفتار بر خدا پیشی نمیگیرند و به فرمان او عمل میکنند؛ آنچه پیش رویشان و پشت سرشان است را میداند و آنان جز برای کسی که خدا راضی باشد شفاعت نمیکنند. خداوند بندگان را در سرگردانی رها نکرد، بلکه عقل به آنان عطا کرد و با آن حجت را بر آنان تمام نمود و راه را برایشان روشن ساخت.
سپس فرمود: ای مؤمنان، خداوند در این روز برای شما دو عید بزرگ را جمع کرده است: جمعه و غدیر؛ و هیچیک بدون دیگری کامل نمیشود.»
اثبات جشن بودن روز غدیر
هنگامی که مولای متقیان این خطبه را ایراد فرمود، روز غدیر مصادف با روز جمعه بوده است، به همین دلیل تعبیر به «عیدین» کرده و هر دو را به عظمت و بزرگی یاد کرده است.
این یکی از بهترین دلایل برای تأیید روز هجدهم ذیالحجه و برگزاری مراسم جشن، شادی و بزرگداشت آن به شمار میآید. در مورد عید بودن روز غدیر، روایات متعددی از پیامبر اکرم و امامان شیعه به ما رسیده است.
اهمیت روز جمعه
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) دربارۀ اهمیت روز جمعه فرمود: «خداوند این روز را بهعنوان زمان اجتماع قرار داد تا گناهان گذشته پاک شوند، مؤمنان به یاد یکدیگر بیفتند و تقوا در دل پرهیزکاران تقویت شود. اما این اهداف تنها زمانی محقق میشوند که انسان فرمانهای الهی را اطاعت کرده و از دستورات نهیشده پرهیز نماید.
و پذیرش توحید الهی مشروط به اقرار به نبوت پیامبر گرامی اسلام است و دین نیز جز با پذیرفتن ولایت کسی که خداوند ولایت او را مقرر داشته، کامل نمیشود.
خداوند در روز «دوح» (غدیر)، ارادۀ خویش را دربارۀ برگزیدگانش به پیامبر خاتم وحی نمود و به او دستور داد تا آن را ابلاغ کند. همچنین، از پیامبر خویش در برابر نیرنگهای منافقان محافظت فرمود.
در پی این رویداد، مؤمنان حقیقت را دریافتند، اما منافقان گرفتار گمراهی بیشتر شدند. از اینرو، خداوند دین خود را به کمال رساند و به پیامبر خاتم و مؤمنان آرامش و شادی بخشید.»
موقعیت جغرافیایی غدیر
«واژۀ دوح» در سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، جمع «دوحه» به معنای درختان بزرگ و تنومند است. این بخش از خطبه در حقیقت بیانگر موقعیت جغرافیای تاریخی غدیر است. (۱)
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرماید: «در روزی که هجدهم ذوالحجه بود، آیاتی در زیر درختان استوار بر پیامبر خاتم نازل شد. این آیات، بیانی از اراده و خواست خداوند برای بندگان برگزیده، خالص و مخلص او بود. در این روز، جبرئیل از جانب پروردگار نازل شد و آیه «یا أیها الرسول بلّغ...» را بر پیامبر گرامی اسلام فرو فرستاد. خداوند پیامبر را مأمور ساخت تا امری مهم را به مردم ابلاغ کند؛ امری که ارتباط مستقیم با حقانیت و ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام داشت.(۲)
از عبارت «بلّغ ما أُنزِلَ إِلَیکَ» بهخوبی دریافت میشود که پیشتر ولی امر توسط خداوند تعیین شده بود و هدف از این روز، صرفاً اعلان و معرفی رسمی این امر به مردم بود.»
منابع
1. ر.ک: المصباح المنیر؛ مجمع البحرین: ماده «دوح»
2. ر. ک: الغدیر، ج۱، ص۹۶۱
