روزهٔ جسم، محدود به زمان و کنترل خوردن و آشامیدن است و مرحلهای مقدماتی برای رسیدن به روزهٔ روح به شمار میرود.
روزهٔ جسم نسبتاً آسان است و هر کسی با ارادهای اندک میتواند آن را به انجام رساند. اما در روزهٔ دل و روح، تمامی اعضا و جوارح انسان در مسیر روزهداری هستند.
اما هدف اصلی روزه که از احکام مهم اسلام است، پرورش تقوا و پاکسازی دلها است.
آزمون اخلاص و تقویت اراده
شرط رسیدن به تقوا که فلسفۀ روزه است, اخلاص است. اگر کسى توانست در عبادت ماه رمضان اخلاص داشته باشد, مهمان واقعى حق تعالى میشود.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «خداوند، روزه را واجب کرد، تا آزمونى برای سنجش اخلاص بندگانش باشد.» [۱]
اما امیرمؤمنان (علیهالسلام) یکی از دلایل واجب شدن روزه را تقویت ایمان و اراده نیز میداند و در نهج البلاغه میفرمايند: «همانا روزۀ ماه رمضان سپری است در برابر عذاب الهی.» [۲]
حکمتهای نهفته در عبادات
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) دربارۀ حکمت عبادتهایی مثل روزهداری و نماز خواندن فرمودند: «خداوند بندگان مؤمنش را با نماز، زکات و روزههای واجب، در پناه خود حفظ کرده است تا اندامشان آرام گیرد، نگاهشان سرشار از خشوع شود، جانشان آرام و دلشان فروتن گردد، و غرور از وجودشان زدوده شود. زیرا در این عبادتها حکمتهایی نهفته است مثل: خاکساری چهرههای باعزت در برابر پروردگار، سجده و فروتنی اندامهای شریف بر خاک، و رام شدن نفس با گرسنگی و خالی نگه داشتن شکم.» [۳]
فواید جسمانی
یکی از رازهای روزه در اسلام، دست یافتن به سلامتی جسم است. مولای متقیان علاوهبر فواید معنوی روزه داری در مورد فواید جسمانی روزه فرمودند: «روزه یکی از دوعامل اصلی سلامت است.» [۴]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در وصيت خود به امام حسن (علیهالسلام) در مورد حکمت روزه فرمودند: «روزه بگیر، زیرا روزه، زکات بدن و سپری محافظ برای روزهداران است.» [۵]
پاداش روزه
پاداش نهایی روزهداری طبق گفتۀ مولای متقیان، رسیدن به حکمت، سپس معرفت و در نهایت یقین است. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در حديث معراج فرمودند: «پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در شب معراج از پروردگارش پرسيد: پروردگارا! پاداش روزه چيست؟
خداوند فرمود: «روزه، حكمت مىآورد؛ حکمت، انسان را به معرفت میرساند و معرفت، موجب یقین میشود. چون بنده به یقین دست یافت، دیگر برایش تفاوتی ندارد که روز خود را در فقر گذرانده یا در توانگری.» [۶]
شفاعت پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و عبور از پل صراط
فضائل ماه رمضان و روزۀ آن، طبق روایات، شامل تبدیل وحشت قبر به انس، خروج نورانی از قبر و شفاعت پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) است.
به نقل از ضحاک از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) این چنین روایت شده است که: «رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: شعبان ماه من است و ماه رمضان، ماه خداست. پس هرکس ماه من (شعبان) را روزه بدارد، من در روز قیامت شفیع او خواهم بود. و هرکس ماه خدا (رمضان) را روزه بگیرد، خداوند وحشت قبر او را به انس تبدیل میکند، تنهايى او را [به انس خود] پيوند مىدهد، و او درحالی از گور خود با چهرهای سفید و نورانی بیرون میآید که نامۀ اعمالش در دست راست و سند جاودانگی (در بهشت) در دست چپش قرار دارد.»
زمانی که در پیشگاه پروردگارش میایستد، خداوند میفرماید: «بندۀ من!» او پاسخ میدهد: «لبیک، سرور من!» خداوند میپرسد: «آیا برای من روزه گرفتی؟» پاسخ میدهد: «بله، سرورم!»
پس خداوند متعال میفرماید: «دست این بنده را بگیرید و نزد پیامبرش ببرید.»
او را نزد پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) میآورند. پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به او میفرمایند: «آیا ماه مرا روزه گرفتی؟» پاسخ میدهد: «بله»
پس پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) میگویند: «من امروز، تو را شفاعت میکنم.»
سپس خداوند متعال میفرماید: «من از حقوق خودم بهخاطر بندهام گذشتم؛ اما در مورد حقوق مردم، هرکس از او (حقش را) درگذرد، عوض آن بر عهدۀ من است تا زمانی که او راضی شود.»
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «سپس، دست او را میگیرم و بهسوی صراط میبرم. صراط را بسیار لغزنده مییابم، بهطوری که پاهای خطاکاران بر آن استوار نمیماند. [در آنجا نیز] دست او را میگیرم.»
مأمور صراط از من میپرسد: «ای پیامبر خدا! این کیست؟ میگویم: این فلانی است، از امت من. او در دنیا بهخاطر رسیدن به شفاعتم، ماه مرا روزه گرفته است و بهخاطر رسیدن به وعدۀ الهی، ماه خدا را روزه گرفته است. پس او با عفو الهی از صراط عبور میکند تا به دروازۀ دو بهشت میرسد. من امر میکنم که بهشت را برای او بگشایند.»
رضوان (نگهبان بهشت) میگوید: «ما مأموریم که بهشت را برای تو و برای امت تو بگشاییم.»
[راوى گويد: سپس اميرمؤمنان (علیهالسلام) فرموند:] پس ماه پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) را روزه بگیرید تا شفیع شما باشد و ماه خدا را روزه بگیرید تا از شراب ناب و سربهمهر بهشتی بنوشید.» [۷]
مراتب روزه
از دیدگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، ارزش واقعی روزه در تزکیۀ باطن و دستیابی به معرفت الهی نهفته است. روزه صرفاً یک تکلیف جسمانی نیست، بلکه یک فرآیند تربیتی جامع است که هدف نهایی آن اثبات اخلاص عبد در برابر خداوند است.
ایشان در مورد برترین روزه میفرمایند: «روزۀ قلب بهتر از روزۀ زبان و روزۀ زبان بهتر از روزۀ شكم است.» [۸]
مولای متقیان در مورد روزۀ روح و نفس میفرمایند: «روزۀ روح، خوددارى حواس پنجگانه از همۀ گناهان و پاک کردن دل از کلیۀ اسباب شر و بدى است.» [۹]
منبع
[۱] نهج البلاغه، حكمت۲۵۲.
[۲] نهج البلاغه، خطبۀ۱۱۰.
[۳] نهج البلاغه، خ۱۹۲، خطبۀ قاصعه.
[۴] غرر الحكم، ۱۶۸.
[۵] امالی مفيد : ۲۲۲ / ۱، امالی طوسی : ۸ / ۸ كلاهما عن الفجيع العقيلی عن امام حسن عليهالسلام، بحار الانوار : ۹۶ / ۲۴۸ / ۱۰.
[۶] ارشاد القلوب، ص۲۰۳، بحار الانوار، ۷۷ / ۲۷ / ۶.
[۷] فضائل الاشهر الثلاثة : ۱۲۴ / ۱۳۲ و ص ۶۴ / ۴۶ ، بحار الانوار : ۹۷ / ۸۳ ۵۴ .
[۸] غررالحكم، ج۱، ص۴۱۷، ح۸۰.
[۹] غررالحکم، ج۱، ص۴۱۷، ح۷۹.
