درخواستهاى مكرر حضرت ختمیرسل از صد و بیست هزار نفر برای تكرار سخن خود در آن منزلگاه، چه پیام عظیمی را در بطن خود میپروراند؟
طنین یکپارچۀ دهها هزار نفری از مسلمانانِ از حج برگشته، برای تمام تاریخ بشریت در این میقاتگاه، چه ارمغانی داشت که پژواک آن برای گوشهای حقیقتطلب از هر صدایی تا همیشۀ زمان، استوارتر است؟
شاید بتوان گفت بیعت گرفتن یکجا از صد و بیست هزار نفر در سرزمین غدیر، فقط میتوانست توسط خیر البشر، پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) انجام پذیرد.
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) »بیعت لسانی» را به چه صورتی انجام دادند؟
عنوان اصلى بيعت در غدير عبارت بود از اقرار و قبول امامت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و امامان از فرزندان او (علیهمالسلام) تا آخرينِ آنها كه حضرت مهدی (علیهالسلام) است وامامتشان تا روز قيامت است؛ همراه با قبول تمام شئون و مقاماتى كه دربارۀ آنان در متنِ خطبه ذكر شده است.
پس موضوع اصلىِ بيعت غدير فقط امامت و خلافتِ على بن ابىطالب (علیهالسلام) نيست، بلكه امامت همۀ ائمه (عليهمالسلام) است كه امامتشان تا روز قيامت ادامه دارد.
امامانى كه قبل و بعد از ايشان امامى نيست و كسى جز آنها حق چنين ادعايى را ندارد. مردم كه با امیرالمؤمنین علیهالسلام بيعت كردند، در واقع مستقيماً با همۀ امامان بيعت نمودند.
بیعت لسانی در غدیر چگونه شکل گرفت؟
یكى از اقدامات پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) در انتهاى خطبه غدير، اين بود كه چون بيعت گرفتن از فرد فرد آن جمعيت انبوه، از طرفى غيرممكن بود و از سویى ديگر، امكان داشت افراد به بهانههاى مختلف از بيعت شانه خالى كنند و حضور نيابند، و در نتيجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت، لذا حضرت در اواخر سخنانشان فرمودند:
اى مردم، چون با يک كف دست و با اين وقت كم و با اين سيل جمعيت، امكان بيعت براى همه وجود ندارد، پس همگى اين سخنى را كه من مىگويم تكرار كنيد و بگوييد:
ما فرمان تو را كه از جانب خداوند دربارۀ على بن ابىطالب و امامانی از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مىكنيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مىكنيم.
عهد و پيمان در اينباره براى ايشان از ما، از قلبها و جانها و زبانها و ضماير و دستانمان گرفته شد. هر كس با دستش توانست وگرنه با زبانش بدان اقرار كرده است».
پيداست كه حضرت، عين كلامى را كه میبايست مردم تكرار كنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص كردند تا هركس به شكل خاصى براى خود اقرار نكند، بلكه همه به مطلب واحدى كه حضرت از آنان میخواهد التزام دهند، و بر سر آن بيعت نمايند.
وقتى كلام پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) پايان يافت همۀ مردم سخن او را تكرار كردند و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد.
موشکافی اقدام بدیع پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در بیعت گرفتن از صد و بيست هزار نفر
هنگامی که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) بيعت را به صورت جدىترى مطرح كرد، در يک اقدام بديع از فراز منبر غدير با صد و بيست هزار نفر بيعت كرد و از همه اقرار گرفت.
بنابراین آن حضرت براى اينكار سه جهت را با هم به اجرا درآورد:
الف) با مطرح كردن كثرت جمعيت حاضر، اعلام كرد كه خدا دستور داده قبل از بيعت با دست از زبانهاى شما اقرار بگيرم.
ب) موضوع بيعت را امامت دوازده امام (علیهمالسلام) قرار داد.
ج) در مرحله سوم جملاتى را به عنوان بيعت مطرح كرد و از مردم خواست آنها را تكرار كنند. آنگاه براى آنكه مردم در گونههاى متفاوت بيعت نكرده باشند، از آنان خواست عين جملاتى را كه حضرت مىگويد به عنوان بيعت لسانى تكرار كنند.
آن عبارات از يک سو شامل شنيدن و اطاعت و رضایت و تسلیم دربارۀ امر ولایت بود. از سوى ديگر بيعت زبانى حاكى از بیعت با قلب و جان و دست قرار داده شد.
در نگاهى ديگر شامل پايدارى بر سر اين بيعت بود كه به دور از هرگونه تبديل و شک و انكار و پيمانشكنى استمرار میيافت.
در جهتى ديگر، براى كسانى كه احتمالاً بيعت با دست برايشان ميسر نمىشد، اين اقرار، بيعت با دست حساب مىشد. در آخرين نگاه تعهد بر ابلاغ پيام غدير به نسلهاى حاضر و آينده بود و در نهايت، آن حضرت خدا را شاهد بر اين وعده خود قرار داد.
در جملۀ آخرِ اين تعهّد آيۀ ۹۶ سورۀ اسراء: «قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهيداً بَيْني وَ بَيْنَكُمْ» را آورد و خدا را بر اين بيعت لسانى شاهد گرفت.
میثاق بستن بر سر ابلاغ پيام غدير، نقطۀ عطف در بيعت لسانى غدیر خم
به همان اندازه که بلند کردن و معرفی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از فراز منبر غدیر، مهمترین اقدام عملی در خطابۀ غدیر به شمار میآید، بیعت گرفتن یکجا از صد و بیست هزار نفر نیز از شگرفترین اقداماتی بود که مردم تا آن روز نظیرش را ندیده بودند و احتمال هم نمیدادند که چگونه به انجام خواهد رسید.
نكته جالب میثاق بستن بر سر ابلاغ پيام غدير به همۀ نسلها در طول زمانها و همۀ مردم در گسترۀ مكانها بود.
در يك لحظه همۀ گوشها متوجه جمله جملۀ سخنان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) شد تا بتوانند آن را دقيقاً تكرار كنند.
صداى يكپارچۀ صد و بيست هزار نفر كه يكصدا پس از شنيدن جملات از پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) آن را تكرار میكردند، هيبت عجيبى بر سرزمين غدير حاكم كرده بود.
تصور كنيد كه يک جمله تكرار نمىشد، بلكه متن بلندى بود كه به خاطر ياد گرفتن مردم، بايد در فرازهاى كوتاه به مردم گفته مىشد.
چه منظرۀ بديعى بود كه در كمال نظم، چهل قطعۀ پشتسرهم به مردم گفته شد و آنان تكرار كردند، و صداى درهم آميختۀ مردم تا اوج آسمانها رسيد.
به راستى كه اين بيعت از بيعت با دست فراتر بود، و كدام سياستى بالاتر از اينكه قبل از بيعت با دستها محتواى اين بيعت روشن شود.
اين روشنگرى هم براى مخاطبين غدير و هم براى همۀ نسلهای بعد که در حد خود به گونهاى در اين بيعت شركت داشتند، شفافيت اسلام و گونههاى تبليغى آن را به همه نشان داد؛ و تا قيامت مايۀ افتخار مكتب اسلام شد.
تلنگر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به مردم در انتهای خطبه و آیاتی از قرآن که شاهد آوردند
پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) در فرازهاى اول از يازدهمين و آخرين بخش از خطبۀ غدير، مسئلۀ بيعت را مطرح كرده و از جمله در مورد امامت امامان (عليهمالسلام) از صد و بيست هزار نفر بيعت زبانى و اقرار گرفت.
سپس به عنوان كسى كه گفتنىها را گفته و پيمان را هم گرفته، گويا از مردم مىپرسيد:
«بعد از اين همه لطف الهى كه بهترين راه و بهترين امامان را براى شما برگزيده و به شما اجازه نداده با فكر خود پيش برويد و مشكلآفرينى كنيد، آيا قدر اين همه نعمت را میدانيد؟»
اين برخورد را پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) با يک سؤال آغاز كرد و فرمود:
«مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ ...»
«اى مردم چه مى گوييد؟ خدا از هر صدايى و مخفى هاى هر نفسى اطلاع دارد.»
آنگاه با لسان نصيحتگونهاى آيۀ ۱۵ سوره اسراء را خواند:
«فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها»
«هر كس هدايت يابد به نفع خويش عمل كرده و هر كس گمراه شود بر ضرر خود گمراه شده است»
و از آنجا كه پس از منبر همه بايد براى بيعت مى آمدند، لذا پيامبر (صلیاللهعلیهوآله) بار ديگر آيۀ ۱۰ سوره فتح: «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ» و آيۀ ۲۸ سوره زخرف: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئيات اين بيعت تكرار كرده، آن را از يک سو بيعت با خدا دانسته و از سوى ديگر بيعت با همۀ امامان دانست، و امامت آنان را در دنيا و آخرت مطرح كرد.
سپس ثمرۀ اين بيعت را به نفع خود مردم اعلام فرمود.
جهت اطلاعات بیشتر، متن کامل این بخش بسیار مهم از خطبۀ غدیر که در آن پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) از حاضران بیعت میگیرند را مطالعه کنید.
منابع
اسرار غدير: انصاری محمدباقر، دلیل ما، ۱۳۹۸.
بحار الانوار: ج ۴۹ ص ۱۴۶. روضة الواعظين: ص ۲۲۶. الارشاد (شيخ مفيد) : ج ۲ ص ۲۶۱. مناقب ابن شهرآشوب: ج ۴ ص ۳۶۴. اعلام الورى: ص ۳۳۴.
سخنرانی استثنائی غدیر: انصاری محمدباقر، دلیل ما.
