نگارش کتاب الغدیر بیش از ۴۰ سال طول کشیده است. علامه امینی برای نگارش کتاب الغدیر بیش از ۴۰ هزار کتاب را مطالعه کرده است. بیش از ۱۰۰ هزار عنوان کتاب از سراسر دنیا برای نگارش این کتاب بررسی شده است.
علامه امینی برای پژوهش این کتاب به بیش از ۱۲ شهر در بیش از ۳ کشور دنیا سفر کرده است.
جلد اول
جلد اول الغدير اختصاص به اصل واقعۀ غدیر و حدیث غدیر دارد. واقعۀ غدیر بههمراه شکلهای مختلف که در منابع بوده، در آغاز آمده است.
سپس راویان آن از صحابه و تابعین، و محدثان بزرگ به تفصیل و با ذکر سند و مأخذ آنها معرفی شدهاند. بخش دیگری به کسانی که دربارۀ غدیر کتاب نوشتهاند، اختصاص داده شده است. سیر تاریخی احتجاج استدلال به غدیر از سوی امیرالمومنین علی (علیهالسلام) در ادامه آمده است.
آیات غدیر یعنی «الیوم اکملت...» و نیز «بلغ ما انزل الیک...» و اقوال مفسران ذیل آنها به تفصیل در ادامه بحث شده است. عید غدیر و منابعی که در اینباره هست، به دنبال آن آمده و بررسی سندی شده است. مفاد حدیث غدیر، بحثی است که به تفصیل دربارۀ کلمه «ولی» صورت گرفته و این جستوجو در بسیاری از متون دنبال شده و اقوال مربوطه نقد و بررسی شده است.
این قسمت بسیار طولانی و گسترده و لابهلای آنها اطلاعات جالبی در خصوص دیدگاهها دربارۀ غدیر از منابع مختلف گزارش شده است.
جلد دوم
با اهمیت شعر و شاعری در قرآن و سنت آغاز شده است. هدف آن است تا در نخستین مرحله به شاعرانی بپردازد که دربارۀ غدیر شعر گفتهاند. در واقع، کتاب الغدیر از اینجا به بعد، اختصاص به شعر و شرح حال شاعرانی دارد که دربارۀ غدیر شعر گفتهاند.
این بحث، به ترتیب تاریخی و قرن به قرن بوده و دربارۀ هر شاعری، شرح حال، اخبار و جایگاه وی در تشیع، و نیز اشعار و شرح آنها دربارۀ غدیر مورد بحث قرار گرفته است.
در جلد دوم تا شاعران قرن سوم بحث شده و اگر توجه کنیم که در چنین جلدی با این حجم از صفحات چه مقدار اطلاعات دربارۀ این شاعران آمده و این دادهها چهاندازه در روشن کردن تاریخ تشیع اهمیت دارد، آنگاه اهمیت الغدیر را در خواهیم یافت.
برای مثال دربارۀ شاعری مانند «کمیت» طی صفحات ۲۶۵ تا ۳۰۸ و دربارۀ شاعری مانند «سید حمیری» ۱۰۰ صفحۀ از ۳۰۹ تا ۴۰۹ بحث شده و ضمن آن اخبار آنها که غالباً بهنوعی به تاریخ تشیع مربوط است، بحث شده است.
جلد سوم
این مجلد دربارۀ باقی شعرای قرن سوم و شماری از شاعران قرن چهارم که شعری دربارۀ غدیر شعر سرودهاند، تالیف شده است. اسامی شاعران ناشناخته و اطلاعات بسیار عالی دربارۀ آنها که هر کدام در گوشهای از بلاد اسلامی و از قبیلهای و خاندانی بودند، در این شرححالها آمده و در روشن کردن تاریخ شیعه بسیار سودمند است.
جلد چهارم
در جلد چهارم هم باقی شعرای قرن چهارم و ادامۀ آن قرن پنجم است. دو قرنی که باید آنها را قرن شیعه دانست. حجم این اشعار دربارۀ غدیر در قرنهای سوم و چهارم و پنجم به قدری گسترده است که بهخوبی میتوان بسط مذهب را در این قرن مشاهده کرد.
جلد پنجم و ششم
در جلد پنجم الغدیر شاعران شیعه قرن ششم و هفتم و در جلد ششم شاعران قرن هشتم است. اما بهمناسبت، از صفحۀ ۱۲۰ جلد ششم، بحث مستوفایی تحت عنوان «نوادر الاثر في علم عمر» درج شده که ضمن آن به ۱۰۰ مورد از اجتهادات خلیفۀ دوم که در برابر نص قرآن یا حدیث نبوی صورت گرفته، پرداخته شده است.
این بحث تا صفحۀ ۴۶۰ ادامه یافته است. منبع این بخش، به طور کامل منابع اهلسنت است و مؤلف دیدگاه تاریخی شیعه را در نقد و رد بر مخالفان خود به سبک کاملاً تازهای مورد توجه قرار داده است. این بحث بیشتر از این حیث که روش فکری شیعه و مخالفانش را در بررسی فقه و حدیث نشان میدهد، یک روش نو به شمار میآید.
سبک بحث، تقریباً همان است که در کتاب «الاجتهاد و النص» شرفالدین دنبال شده و از نظر تاریخی ادامۀ ادبیات ردیهنویسی است که در شناساندن تاریخ شیعه از این زاویه بسیار مهم است. پساز تمام شدن بحث از موارد مزبور، به ادامۀ بحث از شعرای قرن هشتم پرداخته شده است.
جلد هفتم
جلد هفتم به شاعران قرن نهم اختصاص داده شده است. امینی در مواردی که در شعری، اشاره به یک حدیث یا واقعۀ تاریخی شده باشد، دربارۀ منابع آن هم بحث میکند.
در این زمینه، طبق یک سنت همیشگی در ادبیات ردیهنویسی، از مصادر مخالفین استفاده میکند تا بتواند بر آنان احتجاج کند. زمانی که وی از اشعار رجب برسی بحث میکند، بحثی هم دربارۀ غلو دارد (ج ۷ ص ۹۱).
در اینجا پساز شرح مفهوم غلو، بحثی را دربارۀ غلو دربارۀ ابوبکر در مصادر حدیثی و تاریخی اهلسنت آورده و موارد بسیار فراوان و گستردهای را در این زمینه مورد بحث قرار داده است. این بحث که عملاً تاریخ ابوبکر و بیان دیدگاههای شیعه در اینباره است از صفحۀ ۹۷ آغاز شده و تا صفحۀ ۴۴۴ ادامه مییابد.
در این قسمت میتوان با تمامی دیدگاههای تاریخی شیعه در زمینۀ خلافت پساز رسول (صلیاللهعلیهوآله) آشنا شد. در واقع میتوان گفت عمدۀ مبحث جلد هفتم در این زمینه است.
چنانکه در جلد ششم، عمدهاش، دربارۀ تاریخ خلیفه دوم و دیدگاههای و او نقدهای شیعی بر آنها بود. صفحۀ ۴۴۵ تا انتهای این مجلد یعنی صفحۀ ۵۵۰ دربارۀ شخصیت ابوطالب، اشعار او، و دیدگاههای جاری و نقد آنها دربارۀ اوست.
جلد هشتم
ادامۀ بحث از ابوطالب در جلد هشتم الغدیر تا صفحۀ ۴۵ آمده و پساز آن، داستان غلو در فضائل نسبت به خلفا مورد توجه قرار گرفته و به همان سبک به روایاتی که اهلسنت در فضائل ابوبکر، و به خصوص عثمان آوردهاند، پرداخته شده است.
امینی در این مجلد، تاریخ دوره عثمان، رفتارهای او که سبب اعتراض دیگران شد و در نهایت، برخورد او با ابوذر را از مصادر اهلسنت آورده است. این بحث تا صفحۀ ۴۳۳ ادامه یافته و پساز آن، شرححال ابوذر و زندگی او به عنوان یکی از چهرههای برجسته میان شیعیان نخستین، براساس منابع گسترده مورد توجه قرار گرفته است.
در این بخش، به بیان دیدگاههای ابوذر در مسائل مالی پرداخته و به این نکته که او سوسیالیست بوده - بحثی که آن زمان در مصر شایع بود - به تفصیل پرداخته شده است. بحث از ابوذر تا پایان این مجلد یعنی صفحۀ ۵۳۴ ادامه یافته است.
جلد نهم
مجلد نهم الغدير با ادامۀ بحث دربارۀ عثمان، موارد تخلف او در رعایت امور دینی و مسائل فقهی اختصاص یافته است. این مجلد همچنان با بحث از خلیفۀ سوم و سپس بیان برخی از فضائل شگفت که دربارۀ سه خلیفه نقل شده، پایان یافته است.
جلد دهم
مجلد دهم، باز به تاریخ معاویه اختصاص یافته و ضمن تاریخ او، تخلفات وی از شریعت و روایاتی که در فضائل او ساخته شده، بیان شده است. اهمیت این مباحث، با توجه به نقلهای فراوان تاریخی در رفتارهای معاویه با مخالفان و تلاشی که او در جهت تثبیت دیدگاههای خود در تاریخ مذهبی جامعه داشته، روشن میشود.
جلد یازدهم
بحث از فضائل معاویه و تاریخ وی در مجلد یازدهم الغدیر هم ادامه مییابد. در این مجلد به بیان شرححال شاعران غدیر در قرنهای دهم و یازدهم هجری هم پرداخته شده است. در این مجلد، ادب شیعی در قرن یازدهم مورد توجه قرار گرفته و بخشی به ادبیات شیعی امامی جنوب عراق و ایران و شاعران عربزبان شیعی از خاندان مشعشعی، جزائری و غیره پرداخته شده است.
این مرور برای آن بود تا نشان دهیم، كتاب الغدیر جز اینکه در امتداد ادب مناظرهای شیعه در حوزۀ امامت است، اثری است حاوی تاریخ اسلام، تاریخ شیعه در اسلام، تاریخ ادب شیعی و به صورت نامنظم بحثهای فراوانی دربارۀ رویدادها و رجال شیعه و آثار آنها.
برگرفته از «خم خانه»؛ ویژهنامۀ آستان مقدس علوی
