امیرمؤمنان (علیهالسلام) در نهج البلاغه از سیمای امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) سخن گفته و گاه از آیندۀ روشن بشری در زمان حکومت حضرت مهدی و آخرالزمان و بیان میکند که چگونه عدالت در آن دوران فراگیر و جهانی خواهد شد و اسلام، قرآن و سنت زنده خواهد گشت و فاسدان و ستمگران به مجازات خویش خواهند رسید.
سیمای مهدی موعود (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) در نهج البلاغه
حضرت امیر (علیهالسلام) در توصیف اوصاف حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) در نهج البلاغه فرمودند:
۱) در خطبۀ ۱۰۰ میفرمایند:
«الا ان مثل آل محمد (صلیاللهعلیهوآله) کمثل نجوم السماء اذا خوی نجم طلع نجم .
آگاه باشید مثل آل محمد (صلواتاللهعلیه) مثل ستارگان آسمان است. اگر ستارهای غروب کند. ستارهای دیگر طلوع خواهد کرد.»(۱)
در جملات مذکور نهج البلاغه، امیرالمؤمنین علی (علیهاسلام)، امامان شیعه ازجمله امام عصر (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) را به ستاره تشبیه فرمودهاند.
۲) در خطبۀ ۱۸۲ میفرمایند:
«بقیه من بقایا حجته، خلیفه من خلائف انبیائه ؛ او باقی ماندهای از حجتهای خدا و جانشینی از جانشینان پیامبر خداست.»
۳) در خطبۀ ۱۸۲ میفرمایند:
«قد لبس للحکمه جنتها و اخذها بجمیع آدابها من الاقبال علیها و المعرفه بها؛ زره دانش بر تن دارد و با تمامی آداب و با توجه و معرفت کامل آن را فراگرفته است.»(۲)
۴) در همان خطبۀ ۱۸۲ میفرمایند:
«والتفرغ لها فهی عند نفسه ضالته التی یطلبها و حاجته التی یسأل عنها؛ حکمت، گمشده اوست که همواره در جستجوی آن میباشد و نیاز اوست که در به دست آوردنش میپرسد.»(۳)
شرایط سخت عصر غیبت
جناب عبدالعظیم حسنی (علیهالسلام) به نقل از امام جواد (علیهالسلام) از امیرمؤمنان (علیهالسلام) نقل فرمودهاند، چنین آمده است:
«إِنَّ الْقَائِمَ مِنَّا إِذَا قَامَ لَمْ یَکُنْ لِأَحَدٍ فِی عُنُقِهِ بَیْعَهٌ فَلِذَلِکَ تَخْفَى وِلَادَتُهُ وَ یَغِیبُ شَخْصُهُ؛ هنگامى که قائم ما قیام کند بیعت احدى بر گردن او نیست و به این دلیل است که ولادتش پنهان است و شخص او غایب مىشود.»(۴)
حضرت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) علاوه بر اصل غیبت و علل آن، به طولانی بودن و سختی این دوران نیز اشاره نمودهاند ازجمله در روایتی که شیخ صدوق در کتاب کمال الدین ذکر کرده چنین آمده است:
«لِلْقَائِمِ مِنَّا غَیْبَهٌ أَمَدُهَا طَوِیلٌ کَأَنِّی بِالشِّیعَهِ یَجُولُونَ جَوَلَانَ النَّعَمِ فِی غَیْبَتِهِ یَطْلُبُونَ الْمَرْعَى فَلَا یَجِدُونَهُ؛ براى قائم ما غیبتى است که مدتش طولانى است، گویا شیعه را در دوران غیبت او مىبینم که جولان مى دهد مانند جولان چهارپایان، چراگاه را مىجویند اما آن را نمىیابند.»(۵)
این دوران آنقدر دشوار و فتنهانگیز است که بسیاری دست از ولایت برمیدارند و به دنبال دیگران میروند چنانکه در حدیثی که اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) نقل کرده چنین آمده است:
«أَمَا لَیَغِیبَنَّ حَتَّى یَقُولَ الْجَاهِلُ مَا لِلَّهِ فِی آلِ مُحَمَّدِ حَاجَهٌ؛ او غایب خواهد شد تا به حدی که نادان گوید: خداوند را در آل محمد حاجتى نیست.»(۶)
نور امید برای منتظران
البته با وجود این سختیها وعدۀ امام به پایداران و استقامتکنندگان و به بیان کامل منتظران نیز وعدهای بینظیر است چنانکه در ادامۀ روایت کمالالدین چنین آمده است:
«أَلَا فَمَنْ ثَبَتَ مِنْهُمْ عَلَى دِینِهِ وَ لَمْ یَقْسُ قَلْبُهُ لِطُولِ أَمَدِ غَیْبَهِ إِمَامِهِ فَهُوَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَهِ؛ بدانید هرکه در آن دوران در دینش استوار باشد و قلبش به واسطۀ طول غیبت امامش سخت نشود او در روز قیامت هم درجۀ من است.»(۷)
و یا در حدیث دیگری از ایشان آمده است:
«الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ؛ منتظر امر ما مانند کسى است که در راه خدا به خون خود درغلطد.»(۸)
راه نجات در میان آشوب آخرالزمان
حال سؤال اینجاست که چگونه میتوان در این عصر پرآشوب در دین پایدار ماند و دست خود را از حجت خدا جدا نکرد و چگونه میتوان منتظر حقیقی بود؟
امیرمؤمنان (علیهالسلام) به این پرسش چنین پاسخ میگویند:
«… فَلَا یَثْبُتُ فِیهَا {فی الغیبه} عَلَى دِینِهِ إِلَّا الْمُخْلِصُونَ الْمُبَاشِرُونَ لِرَوْحِ الْیَقِینِ الَّذِینَ أَخَذَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِیثَاقَهُمْ بِوَلَایَتِنَا وَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ .
در زمان غیبت ثابت نماند بر دینش مگر مخلصانى که روح یقین را دریافتهاند آن کسانى که خداى عزوجل پیمان ولایت ما را از آنها گرفته و ایمان در دلشان نوشته شده و آنها را بر وحى از جانب خود یاری کرده است.»(۹)
لحظۀ ظهور
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) لحظهای که حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) قیام خود را آغاز میکند پرداخته است.
ایشان میفرمایند: «فإذا کان ذلک ضرب یعسوب الدین بذنبه؛ پیشوای دین با طوفندگی قیام میکند.»(۱۰)
طعم عدالت در حکومت واحد جهانی امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف)
امیرمؤمنان (علیهالسلام) در بحث مهدویت بر عنصر عدالت تکیه نموده و از پدید آمدن عدالت در ابعاد گوناگون در زمان ظهور حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) خبر داده است و میفرماید:
«و سیأتی غدٌ بما لا تعرفونَ یأخذ الوالی من غیرِها عمّالها علی مساوی اعمالها... فیُریکم کیفَ عدلَ السیّرة»(۱۱)
«فردایی که شما را از آن هیچ شناختی نیست خواهد آمد، زمامداری که غیر از خاندان حکومتهای امروزی است، (حضرت مهدی) عمّال و کارگزاران حکومتها را به اعمال بدشان کیفر خواهد داد... بدینروی، روشی عادلانه در حکومت حق به شما مینمایاند.»
و در جای دیگر میفرماید:
«الا و مَن ادرکَها منّا یسری فیها بسراج منیر، و یخذوفیها علی مثالِ الصالحین لیحلَّ فیها رِبقاً و یعتقَ رقاً و یصدعُ شُعباً و یشعب صدعاً»(۱۲)
بدانید آنکه از ما (حضرت مهدی) فتنههای آینده را دریابد، با چراغی روشنگر در آن گام مینهد و بر همان سیره و روش صالحان (پیامبر و امامان (علیهمالسلام)) رفتار میکند تا گرهها را بگشاید، بردگان و ملتهای اسیر را آزاد سازد، جمعیتهای گمراه و ستمگر را پراکنده و حقجویان را جمعآوری میکند.»
از اصبغ بن نباته در کتاب اصول کافی نقل شده توجه نمایید:
«عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَهَ قَالَ أَتَیْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَوَجَدْتُهُ مُتَفَکِّراً یَنْکُتُ فِی الْأَرْضِ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا لِی أَرَاکَ مُتَفَکِّراً تَنْکُتُ فِی الْأَرْضِ أَ رَغْبَهً مِنْکَ فِیهَا فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا رَغِبْتُ فِیهَا وَ لَا فِی الدُّنْیَا یَوْماً قَطُّ وَ لَکِنْ فَکَّرْتُ فِی مَوْلُودٍ یَکُونُ مِنْ ظَهْرِ الْحَادِی عَشَرَ مِنْ وُلْدِی هُوَ الْمَهْدِیُّ الَّذِی یَمْلَأُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً تَکُونُ لَهُ حَیْرَهٌ وَ غَیْبَهٌ یَضِلُّ فِیهَا أَقْوَامٌ وَ یَهْتَدِی فِیهَا آخَرُون.»(۱۳)
اصبغ بن نباته گوید: «خدمت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) آمدم و دیدم آن حضرت متفکر است و زمین را خط میکشد، عرض کردم: اى امیرمؤمنان (علیهالسلام)! چرا شما را متفکر میبینم و به زمین خط میکشی، مگر به آن (خلافت در روى زمین) رغبت کردهاى؟»
فرمود: «نه، به خدا، هرگز روزى نبوده که به خلافت یا به دنیا رغبت کنم ولى دربارۀ مولودى که فرزند یازدهم من است فکر مى کردم، او همان مهدى است که زمین را از عدل و داد پر میکند، چنانکه از جوروستم پر شده باشد. براى او غیبت و سرگردانى است که مردمى در آن زمان گمراه گردند و عدهای هدایت شوند.»
در روایت دیگری حضرت امیر (علیهالسلام) فرمودند:
«ثم نظر إلى الأرض ثم قال: وَوَيْحًا لِطُغَاةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ وُلْدِي! كَيْفَ يَسُوقُهُمْ اللّهُ إِلَى الْمَذِلَّةِ سَوْقًا قَسْرِيًّا، وَيُلْزِمُهُمْ الْهَوَانَ إِلْزَامًا قَهْرِيًّا، حَتَّى يَبعَثَ اللّهُ رَجُلًا فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَيَمْلَأُهَا قِسْطًا وَعَدْلًا، فِيُحَارِبُهُمْ سَوْقًا بِالسَّيْفِ وَيُذِلُّهُمْ قَهْرًا وَيُكْسِرُهُمْ كَسْرًا وَيُفَرِّقُهُمْ تَفْرِيقًا، وَيَفْتَحُ اللَّهُ لَهُ فَتْحًا يَسِيرًا. فَذَٰلِكَ هُوَ الَّذِي فِي قَلْبِي.»
حضرت امیر به زمین نگاه کردند و فرمودند: «وای بر سرکشان این امت از فرزندان من! چگونه خداوند آنان را بهسوی خواری و ذلت سوق میدهد، و آنها را به اجبار وادار به پذیرش حق میکند، تا اینکه خداوند در آخرالزمان مردی از نسل من برمیانگیزد که آنان را با شمشیر بهسوی حق سوق میدهد، آنان را با قدرت درهم میشکند، متفرقشان میسازد، و خداوند پیروزی آسانی را برای او فراهم میآورد. او همان کسی است که در قلب من تنها و بیهمتا است.»(۱۴)
امام باقر (علیهالسلام) میفرمایند:
«یَسِیرُ فِیهِمْ بِسِیرَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ، وَیَعْمَلُ فِیهِمْ بِأَعْمَالِهِ؛ او (حضرت مهدی) در میان مردم براساس سیرۀ امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) رفتار میکند و به اعمال او عمل خواهد کرد.»(۱۵)
منابع
۱. نواب لاهیجانی. ۱۳۷۹ .ترجمه نهج البلاغه.ص ۵۰۶
۲. دشتی. ۱۳۸۴ .ترجمه نهج البلاغه.ص ۲۴۹
۳. شیروانی. ۱۳۸۸ .ترجمه نهج البلاغه.ص ۳۱۴
۴. کمال الدین و تمام النعمه، ج ۱، ص: ۳۰۳
۵. همان
۶. کمال الدین و تمام النعمه، ج ۱، ص: ۳۰۲
۷. همان
۸. کمال الدین و تمام النعمه ؛ ج ۲ ؛ ص۶۴۵
۹. کمال الدین و تمام النعمه، ج ۱، ص: ۳۰۴
۱۰. انصاری قمی. ۱۳۴۵ .ترجمه و شرح نهج البلاغه.ص ۱۱۳۲
۱۱. نهج البلاغه، خطبه ۱۳۸
۱۲. نهج البلاغه، خطبه ۱۵۰، بند ۳.
۱۳. الکافی (ط – الإسلامیه) ؛ ج ۱ ؛ ص۳۳۸ و الغیبه (للطوسی)/ کتاب الغیبه للحجه ؛ النص ؛ ص۳۳۶
۱۴. بحار ج۵۱ ص۱۱۹
۱۵. بحار الانوار، علامه مجلسی، ج ۵۲، ص ۳۵۲
