غدیر خم، تنها یک اعلام جانشینی سیاسی یا معرفیِ یک شخصیت برجسته نیست؛ در متون روایی شیعه از این روز بهعنوان نقطۀ عطفی در تاریخ هدایت و ضلالت یاد شده است؛ روزی که مرز میان «ولایت الهی» و «جبهۀ ابلیس» پررنگتر از همیشه شد. در روایات، واکنش ابلیس به اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام، بهگونهای تصویر شده که گویی همۀ طرحهای دیرینۀ او برای گمراهی بشر، در معرض تهدیدی جدی قرار گرفته است.
روایت امام صادق (علیهالسلام) از واقعۀ غدیر و خشم ابلیس
در این نوشتار، به روایتی از امام صادق (علیهالسلام) پرداخته میشود که در آن، واقعۀ غدیر خم از زاویهای متفاوت روایت شده است؛ زاویهای که محور آن واکنش ابلیس به اعلام ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
جعفر بن محمد خزاعی از پدرش نقل میکند که امام صادق (علیهالسلام) دربارۀ غدیر خم میفرمود: «هنگامی که پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله) در غدیر خم، آنچه را که باید دربارۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمود، بیان کردند و او را بهعنوان رهبر و سرپرست مردم معرفی نمودند، ابلیس فریادی از سر خشم کشید.»
شیاطین اطراف او جمع شدند و پرسیدند: «ای سرور ما، این فریاد از چیست؟»
ابلیس پاسخ داد: «وای بر شما! امروز شما را به یاد روز (سرنوشتساز) عیسی میاندازد. به خدا قسم، امروز مردمان را گمراه خواهم کرد.»
در همین هنگام، این آیه از قرآن نازل شد: «و ابلیس گمان خود را دربارۀ آنان درست یافت؛ پس جز گروهی از مؤمنان، همه از او پیروی کردند.»
پساز آن، ابلیس بار دیگر فریاد کشید. شیاطین دوباره نزد او آمدند و پرسیدند: «ای سرور ما، این فریاد دیگر برای چیست؟»
ابلیس گفت: «وای بر شما! خداوند سخن مرا در قرآن آورده و نازل کرده است: «و ابلیس گمان خود را دربارۀ آنان درست یافت…»
سپس ابلیس سرش را بهسوی آسمان بلند کرد و گفت: «به عزت و جلالت سوگند، این گروه (اندک مؤمنان) را نیز به دیگران ملحق خواهم کرد.»
در این لحظه، پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «بسم الله الرحمن الرحیم، همانا بندگان من، تو را بر آنان تسلطی نیست.»
ابلیس بار سوم فریاد کشید. شیاطین نزد او آمدند و پرسیدند: «ای سرور ما، این فریاد سوم از چیست؟»
گفت: «به خدا سوگند، (این گروه) از یاران امیرالمؤمنین (علیهالسلام) هستند؛ اما به عزت و جلالت سوگند، ای پروردگار، گناهان را برایشان زینت میدهم تا آنان را نزد تو منفور گردانم.»
امام صادق (علیهالسلام) در ادامه فرمودند: «سوگند به آنکه محمد (صلیاللهعلیهوآله) را به حق مبعوث کرد، شیاطین و ابلیسها همانند زنبورها بر گوشت، اطراف مؤمنان را احاطه کردهاند؛ اما مؤمن از کوه استوارتر است. کوه را میتوان با تبر کند و از آن کاست، ولی از دین مؤمن نمیتوان چیزی کاست.» [۱]
روایت امام صادق (علیهالسلام) دربارۀ چهار نالۀ ابلیس
چهار نالۀ تاریخی ابلیس ـ روز لعنت، روز هبوط به زمین، روز بعثت پیامبر و روز غدیر ـ برشمرده میشود که نشان از جایگاه ویژۀ این مقاطع در شکست و ناکامی جبهۀ شیطان دارد.
امام صادق (علیهالسلام)، از پدرش نقل میکند که فرمود: «ابلیس در چهارروز از شدت خشم و اندوه ناله و فریاد سر داد: روز نخست، هنگامی که مورد لعنت خدا قرار گرفت؛ روز دوم، وقتی از آسمان رانده شد و به زمین فرود آمد؛ روز سوم، در زمان برانگیخته شدن پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله) و چهارمینبار، در روز غدیر خم، آنگاه که ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) اعلام شد. [۲]
منبع
[۱] بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۶۴؛ تفسير العياشی؛ تفسير البرهان ۲: ۴۲۷؛ روضه الكافی، ص۳۴۴، ح۵۴۲.
[۲] بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۲۱.
