امام محمد باقر (علیهالسلام)، ولایت را نه تنها یکی از ارکان دین، بلکه کلید فهم و عمل به سایر شعائر اسلامی و شرط لازم برای معرفت حقیقی پروردگار معرفی میکنند. این روایات، در کنار تبیین جایگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهعنوان محور اصلی ولایت، به روشنی نشان میدهند که پذیرش و پیروی از امامان معصوم، مسیری است که خداوند برای هدایت بشر برگزیده است.
تاریخ و محل شهادت
امام محمد باقر )علیهالسلام( مطابق نقل مشهور در هفتم ذی الحجه سال ۱۱۴ هجری به شهادت رسید. گفته شده آن حضرت به امر هشام بن عبدالملک (خلیفۀ اموی) و توسط ابراهیم بن ولید بن عبدالملک حاکم مدینه با زهر شهید شده است.
قبر مقدس آن حضرت در بقیع، در کنار پدرش امام سجاد (علیهالسلام) قرار دارد.
دوران امامت امام محمد باقر (علیهالسلام) از سال ۹۵ هجری -که سال درگذشت امام زین العابدین علیه السلام است- آغاز شد و تا سال ۱۱۴ هجری یعنی مدت ۱۹ سال و چند ماه ادامه داشت. [۱]
جایگاه ولایت در سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و عمار یاسر
حضرت امام باقر (علیهالسلام) نقل میکنند که امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) بر فراز منبر بودند که مردی خدمتشان رسید و اجازه خواست روایتی را که از عمار بن یاسر شنیده و عمار از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) نقل کرده بود، بیان کند. حضرت فرمودند: «از خداوند بپرهیزید و بر عمار به جز همان را که خود او گفته است نگویید.»
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) اين جمله را سه بار تکرار فرمود و سپس به آن مرد فرمود: «اکنون حرف بزن.»
آن مرد گفت: «شنیدم عمار میگفت رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: من براساس تنزیل (ظاهر و متنِ) قرآن میجنگم، و امیرمؤمنان (علیهالسلام) بر اساس تأویل (باطن و فهمِ عمیق) آن خواهد جنگید.»
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «سوگند به پروردگار کعبه، عمار راست گفت. این سخن، یکی از هزار سخن پرمعنایی است که من از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) آموختهام، و هر کلمه از آنها، هزاران باب معرفت را به روی من میگشاید.» [۲]
عاقبت دشمنی با ولایت
حضرت امام باقر (علیهالسلام) در روایتی جایگاه رفیع ولایت در دین اسلام را توضیح میدهد ایشان فرمودند: «دشمنِ امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) از دنیا نمیرود مگر اینکه جرعهای از آب جوشان دوزخ را بنوشد.» همچنین فرمودند: «کسی که با ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مخالف باشد، نماز گزاردن و زنا کردن او یکسان است.» [۳]
منظور از صادقین در قرآن
آیاتی در قرآن وجود دارند که تفاسیر عمیق و راهگشای امامان معصوم بر آنها، دریچهای نو بهسوی فهم حقیقت میگشایند. امام باقر (علیهالسلام) منظور از «راستگویان» و مصداق آن را در این روایت بیان کردند.
امام باقر (علیهالسلام) در تفسیر آیۀ شریفۀ «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اتَّقُوا اللهَ وَ کونوا مَعَ الصّادِقینَ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! از خدا بترسید و با راستگویان باشید - توبه ۱۱۹» فرمودند: «منظور از «صادقین»، امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است؛ پس با او باشید.» [۴]
امام مبین کیست؟
در روایتی از امام باقر (علیهالسلام) ایشان مفهوم و اشارۀ قرآنی «امام مبین» را اینگونه توضیح میدهند؛ ایشان فرمودند: «هنگامی که این آیه بر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) نازل شد: و کُلَّ شَيءٍ أحصَیناهُ في إمامٍ مُبینٍ؛ و ما هر چيزى را در پيشوایى روشن (امام مبین) به شمار آوردهايم- یس ۱۲»، ابوبکر و عمر برخاستند و پرسیدند: «ای رسول خدا! آیا منظور از «امام مبین»، تورات است؟»
پیامبر فرمودند: «خیر.»
آنها دوباره پرسیدند: «آیا منظور، انجیل است؟»
پیامبر باز هم فرمودند: «خیر.»
سپس پرسیدند: «آیا منظور، قرآن است؟»
پیامبر پاسخ دادند: «خیر.»
در همین هنگام، امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) وارد شدند. پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: ««امام مبین» اوست؛ او امامی است که خداوند تبارک و تعالی، علم تمام اشیاء را در وجود او جمع کرده است.» [۵]
شناخت خدا؛ از مسیر ولایت اهل بیت
امام باقر (علیهالسلام) راه رسیدن به توجه الهی و رفع حجاب میان بنده و خدا را، دوستی اهلبیت معرفی فرمودند.
در این رابطه ابوحمزه ثمالی نقل میکند که از امام باقر (علیهالسلام) پرسیدم: «شناخت خدا چیست؟»
حضرت در پاسخ فرمودند: «شناخت خدا، این است که خدا و پیامبرش محمد (صلیاللهعلیهوآله) را دربارۀ ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) و ائمۀ پساز ایشان تصدیق کنی، از آنان پیروی نمایی و از دشمنانشان بیزاری بجویی.» [۶]
محبت مولای متقیان ضامن استواری در دین
حضرت امام باقر (علیهالسلام) در مورد محبت مولای متقیان و تاثیر آن بر قلب مومن میفرمایند: «خداوند محبت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) را در قلب کسی قرار نداده است، مگر اینکه اگر قدمی از او لغزش پیدا کند (اشتباهی کند)، قدم دیگرش (یقین و محبتش) استوار خواهد ماند.» [۷]
ثمرۀ دوستی آل محمد (سلاماللهعلیهم)
امام باقر (علیهالسلام) در مورد رفع حجاب میان خود و خدا و رسیدن به توجه الهی فرمودند: «هرکس مایل است بین او و خدا حجابی نباشد تا به خدا نظر کند و خدا به او توجه نماید، باید آل محمد را دوست بدارد و از دشمنان آنها بیزاری بجوید و پیرو امامان از آل محمد (سلاماللهعلیهم) باشد؛ وقتی چنین بود، توجه به خدا نموده و خدا نیز متوجه اوست.» [۸]
بعثت پیامبران؛ با محوریت ولایت و بیزاری از دشمنان
امام باقر (علیهالسلام) در مورد ولایت اهلبیت و بیزاری از دشمنانشان، و گمراهی امتها فرمودند: «خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر آنکه همراه با ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما بوده است. این معنا در آیۀ۳۶ سورۀ نحل از قرآن نیز آمده است: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنْ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ ۖ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ، و آنان که گمراه شدند، بهسبب تکذیب آل محمد (سلاماللهعلیهم) بود.» [۹]
پنجمین رکن اسلام و کلید قبولی اعمال
زراره از امام باقر (علیهالسلام) نقل میکند که ایشان در مورد ۵ رکن اساسی اسلام و مهمترین آنها اینگونه فرمودند: «اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت.»
زراره پرسید: «کدامیک از اینها برتر است؟»
حضرت فرمودند: «ولایت برتر است؛ زیرا ولایت، کلید آنهاست و پیشوا، راهنمای رسیدن به آنهاست.»
سپس فرمودند: «آگاه باش! اگر کسی شبها را به عبادت بگذراند، روزها را روزه بگیرد، تمام مال خود را صدقه دهد و همۀ عمرش را به حج برود، اما ولایت ولی خدا را نشناسد تا از او پیروی کند و همۀ کارهایش را با راهنمایی او انجام دهد، هیچ بهرهای از پاداش الهی نخواهد داشت و از اهل ایمان به شمار نمیآید.» [۱۰]
منبع
[۱] منتهی الآمال، شیخ عباس قمی.
[۲] بحار الانوار، جلد۳۲، صفحۀ ۲۹۹.
[۳] ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، جلد۲، صفحۀ۲۱۰؛ بحار الانوار، جلد۲۷، صفحۀ ۲۳۵.
[۴] المناقب، جلد۳، صفحۀ ۹۲.
[۵] تفسير كنز الدقائق، جلد۱۱، صفحۀ ۶۱.
[۶] تفسیر العیاشی، جلد۲، صفحۀ۱۱۶؛ بحار الانوار، جلد۲۷، صفحۀ ۵۷.
[۷] بحار الانوار، جلد۶۵، صفحۀ ۱۹۹.
[۸] بحار الانوار، جلد۲۷، صفحۀ ۵۱.
[۹] تفسیر البرهان، جلد۳، صفحۀ۴۱۹.
[۱۰] اثبات الهداة، جلد۱، صفحۀ ۱۱۷.
