یکی از وصایای حضرت صدیقه طاهره (سلاماللهعلیها) به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در واپسین روزهای زندگی، دربارۀ کسانی بود که نباید بر پیکر ایشان نماز میخواندند.
این سفارش، در منابع تاریخی و حدیثی با تعابیر مختلفی نقل شده است؛ در برخی از آنها نام ابوبکر و عمر بهصراحت آمده و در برخی دیگر، حضرت با تعابیری مانند «آن دو مرد»، «مردانی» و «کسانی که به من ستم کردند» از افراد مورد نظر خود یاد کردهاند. توجه به این تفاوت در تعبیرها، در کنار تصریحات موجود در منابع، برای شناخت دقیقتر محتوای این وصیت اهمیت دارد.
وصیتی به نشانۀ اعتراض
در نقلی از حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) آمده است که ایشان خطاب به امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، با سوگند به حق خداوند و پیامبر (صلیاللهعلیهوآله)، از ایشان خواستند که اجازه ندهند ابوبکر و عمر بر پیکر ایشان نماز بخوانند. (1)
امام صادق (علیهالسلام) نیز در پاسخ به پرسشی دربارۀ علت دفن شبانۀ حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، میفرمایند که ایشان وصیت کرده بودند مردانی بر پیکرشان نماز نخوانند. در این نقل، نام افراد ذکر نشده و از تعبیر کلی «مردان» استفاده شده است. (2)
در مستدرک الوسائل نیز وصیت حضرت به نماز نخواندن ابوبکر و عمر بر پیکرشان تصریح شده است. براساس این نقل، پس از شهادت حضرت، عباس از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) دربارۀ چگونگی اقدام ایشان پرسید و آن حضرت از تصمیم خود برای خارج کردن پیکر حضرت در شب سخن گفتند. سرانجام، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ایشان را شبانه دفن کردند و بر قبرشان آب پاشیدند. (3)
ابنعباس نیز در کتاب تسلیه المجالس نقل میکند که حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) وصیت کردند پس از وفاتشان، ابوبکر و عمر را از این امر آگاه نکنند و اجازه ندهند آن دو بر پیکرشان نماز بخوانند. (4)
در روضه الواعظین، وصیت حضرت با تعبیری گستردهتر بیان شده است. ایشان از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) خواستند هیچیک از کسانی که به ایشان ستم کرده و حقشان را گرفته بودند، در تشییع پیکرشان حضور نیابند و هیچ یک از آنان و پیروانشان بر پیکر ایشان نماز نخوانند. (5)
همچنین امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در بیان وصیت حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) نقل میکنند که ایشان خواستند شبانه دفن شوند و آن دو مردی را که پیشتر نام برده بودند، از وفاتشان آگاه نسازند. در این نقل نیز نام آن دو نفر تکرار نشده و از تعبیر «دو مردی که نام بردم» استفاده شده است. (6)
اگرچه در این منابع از تعابیر متفاوتی استفاده شده است، تصریح برخی از آنها به نام ابوبکر و عمر، در کنار اشاره به «دو مردی که پیشتر نام برده شدهاند»، در شناخت مقصود حضرت اهمیت دارد. با توجه به این تصریحات، روشن است که ابوبکر و عمر در شمار افرادی بودند که حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) بهصراحت خواسته بودند بر پیکرشان نماز نخوانند. تفاوت در شیوۀ بیان منابع، از صراحت این سفارش در نقلهایی که نام آن دو را ذکر کردهاند، نمیکاهد.
منابع
۱. «و بِحَقِّ مُحَمَّدٍ رَسولِ اللهِ (صلیاللهعلیهوآله) أن لا یُصَلِّیَ عَلَیَّ أبوبَکرٍ و لا عُمَرُ» (بحار الانوار، جلد ۷۸، صفحۀ ۳۹۱)
۲. «قَالَ (علیهالسلام): لِأنَّها أوصَت أن لا یُصَلِّیَ عَلَیها رِجالٌ» (علل الشرایع، جلد ۱، صفحۀ ۱۸۵)
۳. «أوصَت فاطِمَهُ (عَلَیهاالسَّلامُ) أن لا یُصَلِّیَ عَلَیها أبوبَکرٍ و لا عُمَرُ فَلَمّا تُوُفِّیَت أتاهُ العَبّاسُ فَقالَ ما تُریدُ أن تَصنَعَ قالَ (عَلَیهِالسَّلامُ) أُخرِجُها لَیلاً قالَ فَأخرَجَها لَیلاً و دَفَنَها و رَشَّ الماءَ عَلَى قَبرِها» (مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، جلد ۲، صفحۀ ۳۰۴)
۴. «عن ابنعباس قال: أوصت فاطمه إلى علیّ (علیهماالسلام) ألاّ یعلم إذا ماتت أبابکر و لا عمر و لا یصلّیا علیها» (تسلیه المجالس، جلد ۱، صفحۀ ۵۶۸)
۵. «ثُمَّ قالَت أوصیکَ أن لا یَشهَدَ أحَدٌ جِنازَتی مِن هَؤلاءِ الَّذینَ ظَلَمونی و أخَذوا حَقّی فَإنَّهُم أعدائی و أعداءُ رَسولِاللهِ» (روضه الواعظین، جلد ۱، صفحۀ ۱۵۰)
۶. «قالَت إذا أنا مِتُّ فَادفِنِّی لَیلاً و لا تُؤذِنَنَّ رَجُلَینِ ذَکَرتُهُما» (بحار الانوار، جلد ۴۳، صفحۀ ۱۵۹)
