با وجود گذشت قرنها، چرا محل دفن حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) همچنان ناشناخته مانده است؟ دلیل پنهان ماندن مزار ایشان تنها به دفن شبانه محدود نمیشود؛ گزارشهای تاریخی از تدابیر دیگری نیز حکایت دارند که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) برای جلوگیری از شناسایی محل دفن حضرت به کار گرفتند.
محو نشانههای مزار
هموار کردن محل مزار، ایجاد قبرهای ساختگی و وجود چهل قبر تازه در بقیع، از جمله اقداماتی است که در منابع تاریخی و روایی به آنها اشاره شده است. بررسی این شواهد، ابعاد بیشتری از چگونگی پنهان ماندن مزار حضرت را روشن میسازد.
در کتاب دلائل الامامه، پس از بیان چگونگی دفن شبانۀ حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، از هموار کردن محل مزار و محو آثار آن سخن به میان آمده است. در ادامۀ این گزارش، وضعیت بقیع در صبح آن شب چنین توصیف شده است که چهل قبر تازه در آن دیده میشد. این موضوع، وجود قبرهای متعدد را در ارتباط با ناشناخته ماندن محل دفن حضرت مطرح میکند. (1)
کتاب الهدایه الکبری نیز به مراجعۀ گروهی از مردم به بقیع پس از دفن حضرت اشاره میکند. آنان با چهل قبر تازه مواجه شدند و نتوانستند مزار دختر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) را در میان آنها تشخیص دهند. این وضعیت موجب اعتراض و سرزنش متقابل آنان شد؛ زیرا تعدد قبرها، امکان شناسایی محل دفن حضرت را از آنان سلب کرده بود. (2)
ابن شهر آشوب در کتاب مناقب آل ابیطالب، اقدامات دیگری برای پنهان ماندن محل دفن حضرت ذکر کرده است. براساس یکی از این نقلها، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بر چهل قبر آب پاشیدند تا مزار حضرت از سایر قبرها قابل تشخیص نباشد. در ادامه، از هموار کردن محل مزار حضرت و ایجاد هفت قبر ساختگی در اطراف آن نیز سخن به میان آمده است؛ اقدامی که با هدف شناخته نشدن مزار ایشان صورت گرفت. این موارد، هر یک به جنبهای از اقدامات انجامشده برای ناشناخته ماندن محل دفن حضرت اشاره دارند؛ از هموار کردن مزار و محو نشانههای آن گرفته تا آب پاشیدن بر قبرهای متعدد و ایجاد قبرهای ساختگی. (3)
مقابله با نبش قبرها
گزارش دیگری در منابع تاریخی، از تلاش گروهی برای شناسایی مزار حضرت و تصمیم آنان به نبش قبرهای بقیع حکایت دارد.
براساس این روایت، هنگامی که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از این تصمیم آگاه شدند، به بقیع آمدند و هشدار دادند که اگر یکی از آن قبرها نبش شود، با شمشیر خود، با آنان برخورد خواهند کرد. در پی این واکنش، آن گروه از تصمیم خود منصرف شدند. این گزارش نشان میدهد که اقدام امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تنها به پنهان کردن نشانههای قبر محدود نبود؛ بلکه ایشان در برابر تلاش برای شناسایی و نبش قبرها نیز ایستادگی کردند و از آشکار شدن محل دفن حضرت جلوگیری کردند. (4)
مجموع این شواهد نشان میدهد که ناشناخته ماندن محل دفن حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، صرفاً نتیجۀ دفن شبانه ایشان نبود؛ بلکه با مجموعهای از اقدامات حسابشده از سوی امیرالمومنین (علیهالسلام) همراه بود. ایجاد قبرهای متعدد، محو نشانههای مزار و جلوگیری از نبش قبرها، همگی در راستای حفظ این پنهان ماندن صورت گرفتند. این اقدامات را باید در کنار وصیت حضرت صدیقۀ طاهره (سلاماللهعلیها) دربارۀ دفن شبانه و عدم حضور برخی افراد در تشییع و نماز بر پیکر ایشان در نظر گرفت؛ مجموعهای که در نهایت به ناشناخته ماندن محل مزار حضرت انجامید.
منابع
۱. «و أصبَحَ البَقیعُ لَیلَهَ دُفِنَت و فیهِ أربَعونَ قَبراً جُدَداً» (دلائل الامامه، صفحه ۱۳۶)
۲. «فَاستَشکَلَ عَلَیهِم قَبرُها بَینَ تِلکَ القُبورِ فَضَجَّ النّاسُ» (الهدایه الکبرى، جلد ۱، صفحۀ ۱۷۷)
۳. «أنَّهُ رَشَّ أربَعینَ قَبراً حَتَّى لا یَبینَ قَبرُها» (المناقب، جلد ۳، صفحۀ ۳۶۳)
۴. «لَو نَبشتُم قَبراً مِن هَذِهِ القُبورِ لَوَضَعتُ السَّیفَ فیکُم» (عوالم العلوم، جلد ۱۱، صفحۀ ۱۱۱۵)
