معماری و فرآیند بازسازی گنبد حرم مطهر امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در طول تاریخ، نمایانگر ترکیبی از زیباییشناسی اسلامی و هنر معماری است که در هر دوره با ظرافت و دقت خاصی توسعه یافته است.
بلندترین گنبد در بین حرمهای مقدس
بر فراز حرم مقدس علوی، یک گنبد دو لایه شامل گنبد خارجی و داخلی قرار دارد. گنبد خارجی طلایی بهشکل پیازی است و نمایی خیرهکننده دارد و جزو بلندترین گنبد در بین آرامگاههای ائمۀ معصومین به شمار میرود.
ارتفاع این گنبد از زمین تا گره ساخت، ۳۰ متر است و با تاج شعاعی، ارتفاع آن تقریباً ۳۵ متر میباشد. قطر آن نیز حدود ۱۶ متر و ۵۰ سانتیمتر است. گنبد داخلی به شکل نیمکره بوده و ارتفاع آن از زمین ۲۳ متر و ۵۰ سانتیمتر و قطر آن ۱۳ متر و ۵۰ سانتیمتر میباشد.
سبک معماری فضای داخلی گنبد نورانی
ورود به فضای داخلی گنبد نورانی از طریق یک پلۀ کوچک است که به یک سوراخ تنگ در سقف دالان یکی از پنجرههای گنبد که تقریباً روبهروی منارۀ شمالی قرار دارد، منتهی میشود. در اینجا، فضای بزرگی بین گنبد خارجی و داخلی وجود دارد که فاصلۀ عمودی بین آنها حدود پنج متر است. عرض مسیر پایین بین دو گنبد تقریباً سهچهارم متر است و درحالحاضر، یک پلۀ آهنی به سوراخی کوچک در بالای گنبد خارجی نزدیک تاج شعاعی منتهی میشود.
در این ساختار دوازده ستون بزرگ که بین گنبد خارجی و داخلی قرار دارند، از استحکام و پایداری بنا محافظت میکنند. به همین دلیل، گنبد خارجی از داخل به بخشهایی تقسیم شده و در هر بخش یک ستون کمضخامتتر در وسط برای افزایش مقاومت دیوار تعبیه شده است. همچنین سطح داخلی هر دو گنبد با گچ پوشانده شده است.
سبک نوآورانۀ معماران مسلمان
تحلیل مهندسی گنبد خارجی نشان داد که این گنبد دارای قوس نوکتیز با شش مرکز است و درصد این قوس حدود ۶۲.۴ درصد میباشد. ازاینرو، این گنبد از نظر ریاضیات اسلامی یگانه و منحصربهفرد است؛ زیرا معماری گنبد بالایی مرقد مطهر علوی و سایر گنبدهای عتبات مقدسه در عراق، نوعی سبک ویژه و نوآورانه است که معماران مسلمان در ساختمانهای تاریخی ابداع کردهاند. این نوع گنبدها از نظر مقاومت در برابر نیروهای فشاری، باد و باران ویژگی برجستهای دارند.
این گنبد دارای رقبهای (گردنی) بلند به ارتفاع ۵ متر و ۶۰ سانتیمتر و محیطی برابر ۵۲ متر و ۵۰ سانتیمتر است، و پایۀ آن با قابی سنگی به عرض نیم متر مستحکم شده است. گنبد دارای ۱۲ پنجره برای روشنایی و تهویه است، که عدد آن به دوازده امام معصوم ما اشاره دارد. از بیرون، حلقهای عریض دور رقبۀ گنبد شریف کشیده شده که در سال ۱۱۵۶هـ.ق، برابر با ۱۷۴۳–۱۷۴۴م، پساز تکمیل طلاییکاری حرم علوی مطهر به دستور سلطان نادرشاه افشاری ایجاد شد. بر نوار میانی و پهنِ حلقه، آیات یازدهگانۀ اول سورۀ فتح با حروف طلایی برجسته و خط ثلث متراکب حک شدهاند تا جملۀ «قُلْ فَمَن یَمْلِکُ» را شامل شوند. همانطور که پیشتر ذکر شد، ادامۀ آیات این سوره بر صفحات طلایی مستطیل کوچک نوشته شده و بهصورت منظم دور رقبۀ گنبد توزیع گردیده است.
الهام از فنون تزیینی ایرانی در کتیبهها
در بالای آیات قرآن و پایین آن، دو ردیف از صفحات فلزی نصب شده است که روی آنها شعری از شاعر محمد زکی مشهدی (ملقب به ندیم) به زبانهای ترکی و فارسی و برخی کلمات عربی به خط نستعلیق نوشته شده است.
مطالع ردیف بالایی شعری به زبان فارسی دارد که چنین آغاز میشود:
«مرحبا طاووس زرین بال قدس
حبذا شمع ضیا بخشای أنس»
و معنی آن: «سلام بر طاووس عالم قدس با بال طلایی، ای شمعی که نور انس میافشانی، چه شگفتانگیزی»
دکتر علیرضا بهرمان توضیح میدهد: «در نوشتن شعر فارسی از خط نستعلیق استفاده شده است. عرض قلم برای نوشتن متن فارسی حدود ۲ سانتیمتر و عرض قلم برای نوشتن خطوط عربی حدود ۵سانتیمتر، بوده است. به نظر میرسد خطاط قصد داشته است اهمیت متن عربی را که شامل آیات مبارک قرآن است تأکید کند و همچنین امکان خواندن متن قرآنی را از فاصلۀ حدود ۱۵۰ متر فراهم کند، هرچند که این متن پشت دیوارهای صحن قرار دارد.
هنرمند با تزیینات اسلامی ظریف و زیبا روی سطح کتیبه از یکنواختی خطوط جلوگیری کرده و به اثر زیبایی و ظرافت بخشیده است؛ این هنر از فنون تزیینی ایرانی در کندهکاری الهام گرفته شده است.
صفحات کتیبۀ گردن گنبد بهصورت مشبک روی ورقهای مسی به ضخامت ۴ تا ۵میلیمتر، اجرا شدهاند و سپس با میخهای برشی روی ورقهای مسی که سطح کتیبه را تشکیل میدهند ثابت شدهاند. برش صفحات با دقت بسیار بالا انجام شده تا حروف متن بدون هیچ خطا یا نقصی حک شوند. اهمیت این کار زمانی روشن میشود که بدانیم استادانی که کتیبه را ساختهاند از ماشینآلات و ارههای فولادی بسیار مقاوم و دقیق استفاده کردهاند که از نظر دقت و کیفیت با ارههای مدرن امروزی قابل مقایسه است.
ابتکار معماری اسلامی در طراحی گنبد داخلی
گنبد داخلی که بر فراز ضریح مرقد مطهر علوی قرار دارد، به شکل نیمکرۀ محدب است و دارای ۱۲ پنجرۀ چوبی است، که روبهروی پنجرههای گنبد خارجی قرار گرفتهاند. مشاهده میشود که گنبد با گوشوارههای گوشهای استوار شده تا از مساحت مربع اتاق حرم به شکل دایرهای گنبد منتقل شود. این روش از ابتکارات معماری اسلامی در ساخت گنبدها به شمار میرود.
دکتر سعاد ماهر در این زمینه میگوید: «گنبد خود بر چهار قوس استوار است، اما منطقۀ انتقال از مربع به دایره که گنبد روی آن قرار دارد، از سه مقرنس (تزیینات برجسته) تشکیل شده است. مقرنس وسط که در گوشۀ مربع قرار دارد، پایۀ آن به پایین و رأس آن به بالا است؛ درحالیکه پایۀ دو مقرنس جانبی که در قسمت قوسهای جانبی واقع شدهاند به بالا و رأس آنها به پایین است. چنین روشی در معماری اسلامی تنها از قرن دهم هجری ظهور یافته است.»
سطح داخلی گنبد با موزاییکهای چشمنواز و اشکال هندسی زیبا تزیین شده که در دوران سلطان نادرشاه نصب شده و از نظر قدمت و ارزش هنری، بینظیر در میان اماکن مقدس است. علاوهبر این، از کاشیکاری زیبا و تزیینات هندسی شگفتانگیز استفاده شده است. پایهها و قوسهای گنبد با تکههای آینهای انعکاسی پوشانده شدهاند. بالای پنجرهها، نوار داخلی دور گنبد نصب شده که بر روی آن سورۀ فجر نوشته شده و پایین پنجرهها، نوار پهنتری قرار دارد که بر آن سورۀ نبأ نوشته شده است. این سوره با ۴۸ بیت شعر از عینیه ابن ابیالحدید معتزلی از بالا و پایین قاببندی شده است.
عبارت زیبای کاوستن نیبور، کاشف آلمانی دربارۀ گنبد نورانی علوی هنگام بازدید از نجف اشرف (سال ۱۱۷۹هـ.ق برابر با ۱۷۶۵م): «در هیچ بنایی در جهان سقفی با ارزشتر از این سقف وجود ندارد.»
دورههای مرمت گنبد نورانی
از زمان تکمیل گنبد در عهد شاهصفی صفوی، گنبد شریف علوی در دورههای مختلف دستخوش مرمتها و اصلاحاتی شده است که بهاختصار عبارتاند از:
اول: در سال ۱۱۲۹هـ.ق برابر با ۱۷۱۷م، والی حسن پاشا، گنبد را که در آن زمان با کاشیکاری (قاشانی) پوشیده شده بود، ترمیم کرد و سقف ایوان شرقی بزرگ را بلند و دلنشین ساخت.
دوم: در سال ۱۱۵۵هـ.ق برابر با ۱۷۴۲م، سلطان نادرشاه افشاری دستور برداشت کاشیهای گنبد، منارهها و ایوان شرقی بزرگ و جایگزینی آنها با صفحات طلایی را صادر کرد. این عملیات در سال ۱۱۵۶هـ.ق برابر با ۱۷۴۳م، تکمیل شد، همانطور که پیشتر توضیح داده شد.
سوم: در ماه ذیالحجه سال ۱۳۰۴هـ.ق برابر با سال ۱۸۸۷م، پساز مشاهدۀ یک شکاف طولی در گنبد شریف علوی، عملیات ترمیم انجام شد. ابتدا صفحات طلایی برداشته شد، سپس گنبد تقویت و با دو حلقۀ آهنی پشتیبانی شد و در نهایت صفحات طلایی دوباره نصب گردید. این عملیات در پایان ماه ربیعالاول سال ۱۳۰۵هـ.ق برابر با ۱۸۸۷م، به پایان رسید. نظارت بر این عملیات مرمت بر عهدۀ معمار حاج محسن و نجار حسین شمس بود.
چهارم: در سال ۱۳۴۷هـ.ق برابر با ۱۹۲۸م، آب باران به داخل گنبد نفوذ کرد، بنابراین صفحات طلایی برداشته شدند و شکافها و درزها با نظارت حاج سعید، فرزند حاج محسن معمار، پر و تعمیر گردید. این عملیات در ماه ربیعالثانی سال ۱۳۴۸هـ.ق برابر با ۱۹۲۹م، به پایان رسید. هزینۀ مرمت توسط وزارت اوقاف عراق در عهد ملک فیصل اول تأمین شد.
پنجم: در سال ۱۳۷۲هـ.ق برابر با ۱۹۵۳م، برخی ترکها در اطراف گنبد طلایی مشاهده شد. حاج سعید معمار، مجدداً اقدام به ترمیم این ترکها نمود. عملیات شامل پر کردن شکافها با آجر، گچ و بورق (نوعی پارچۀ نفیس و گرانبها) و افزودن حلقههای آهنی پوشیده شده با سیمان بهجای چوب فرسوده بود. این کار بخشی از اقدامات مرمتی دیگر در حرم مطهر علوی بود که تحت نظارت قائممقام قضایی نجف اشرف و رئیس کمیتۀ مرمتهای حرم علوی انجام شد.
ششم: در اواسط دهۀ ششم قرن بیستم، ترک شدیدی در گنبد نورانی بهدلیل شرایط جوی ایجاد شد. مرمت آن در سال ۱۳۸۸هـ.ق برابر با ۱۹۶۸م، با کمک مالی حاج محمد رشاد مرزه، تاجر نجفی و با اجازۀ مرجعیت عالیقدر حضرت آیتالله سید محسن حکیم و نظارت استاد حاج شریف معمار آغاز گردید.
در این عملیات، گنبد داخلی و خارجی بهتدریج از ساختار قدیمی تخریب شد، تا معماری اصلی حفظ گردد. چوبهای فرسوده خارج و سازه با میلههای آهنی و سیمانی تقویت شد و در نهایت عملیات طلاکاری دوباره در سال ۱۳۹۱هـ.ق برابر با ۱۹۷۱م، انجام گرفت.
پروژۀ بازطلاکاری گنبد
هزینۀ پروژۀ بازطلاکاری گنبد نورانی حدود یک میلیون دینار عراقی برآورد شد که معادل تقریبی سه میلیون دلار، در آن زمان بود. یک عکس تاریخی نیز موجود است که در پشت یکی از صفحات طلایی گنبد، روی ورق مسی، تاریخ پایان بازطلاکاری حک شده است و نوشته شده:
«حاج محمد رشاد مرزه در سال ۱۳۹۱هـ.ق، هزینۀ بازطلاکاری گنبد را تقبل نمود.»
شاعر شیخ عبدالغفار انصاری سال آغاز پروژه را ۱۳۸۸هـ.ق برابر با ۱۹۷۱م، ثبت کرده است. در شعر، واژۀ «المحسن» اشارهای به آیتالله سید محسن حکیم دارد و واژۀ «الرشاد» به حاج محمد رشاد مرزه اشاره میکند.
در طول فرآیند طلاکاری مجدد، تاج شعاعی گنبد پایین آورده شد و به مسجد جوهرجی در خیابان مدینه منتقل گردید. پساز تعمیر، حاج محمد صالح الجوهرجی شخصاً آن را تعمیر و بازطلاکاری کرد و هزینۀ آن را متقبل شد.
حملۀ صدام به حرم مطهر علوی
هفتم: پساز انتفاضۀ شعبانیه در سال ۱۴۱۱هـ.ق برابر با ۱۹۹۱م، رژیم بعثی شهر نجف اشرف را با موشک و توپخانه هدف قرار داد. حرم مطهر علوی بهطور مستقیم مورد حمله قرار گرفت و گنبد شریف بهویژه از سمت شمال (سمت باب طوسی) آسیب دید. همچنین دو مناره و نمای ایوان طلایی و در آن بر اثر گلوله و ترکش آسیب دید و عناصر رژیم، حرمت حرم مقدس را رعایت نکردند.
پساز خاموشی این انتفاضه، بازسازیها بهصورت سریع و غیردقیق انجام شد. در این بازسازی، گنبد ترمیم شد و بخشهای آسیبدیده با صفحات جدید پوشانده شد که قابل تشخیص از صفحات اصلی قدیمی بود. علاوهبر این، حلقۀ گنبد (حزام) برداشته و به انبارهای حرم منتقل شد و گنبد برای مدتی بدون حلقه باقی ماند.
همکاری ایران برای بازسازی عتبات مقدسۀ عراق
هشتم: پساز سقوط حکومت ظلم بعثیان در سال 1401هـ.ش، مرجعیت عالی نجف اشرف مسئولیت نظارت بر عتبات مقدسه را بر عهده گرفت. در این راستا، هیئتمدیرۀ حرم مطهر علوی در ۱۹جمادیالاولی ۱۴۲۷هـ.ق برابر با ۲۶ خرداد ۱۳۸۵هـ.ش، با تصویب تصمیمی اعلام کرد: «بازگرداندن همۀ آنچه که در زمان حکومت گذشته به دلیل اهداف سیاسی و دوری از قداست و تاریخ حرم مطهر علوی از هر مکان حرم برداشته شده یا به آن افزوده شده است.»
براساس این تصمیم، تولیت آستان مقدس علوی قرارداد همکاری با کمیتۀ بازسازی عتبات مقدسۀ جمهوری اسلامی ایران و انستیتو احیا، مرمت و حفظ آثار تاریخی و فرهنگی تهران منعقد کرد، تحت نظارت دکتر علیرضا بهرمان، برای بازسازی حلقۀ گنبد که در زمان رژیم سابق برداشته و تخریب شده بود.
بازسازی حلقۀ تخریب شدۀ گنبد
صفحات حلقه در یکی از انبارهای حرم علوی شریف پیدا شد. طول حلقۀ گنبد تقریباً ۵۲ متر است، و ارتفاع نوار آیات قرآنی آن یک متر، میباشد. صفحات مربعی حاوی اشعار در دو ردیف بالایی و پایینی، ۲۴ در۲۴سانتیمتر، اندازهگیری شدهاند.
در فرآیند برش حروف از صفحات مسی که ضخامت برخی از آنها تا ۸ میلیمتر بود، از ارههای صنعتی استفاده شد. این کار بسیار دشوار و دقیق بود و از نظر فنی بینظیر و منحصربهفرد است.
بنابراین، ساخت این حلقۀ گنبد حدود سه سال به طول انجامید، از سال ۱۱۵۴هـ.ق تا ۱۱۵۶هـ.ق، و این تاریخها در برخی صفحات حاوی اشعار ثبت شده است. پسزمینۀ مسی کتیبه با رنگ لاجوردی (آبی مایل به قرمز) پوشانده شده بود که با گذر زمان کمرنگ شد و تنها آثار کمی از آن باقی مانده است.
برداشتن حلقۀ گنبد به شیوهای وحشیانه و تخریبی انجام شد و کمترین اصول فنی رعایت نشد، که منجر به آسیب شدید صفحات شد. همچنین، عملیات مکانیکی انجام شده برای برداشتن طلاکاری از کتیبه، موجب تخریب سطح حروف و پسزمینۀ مسی آن گردید. علاوهبر این، آسیبهای محیطی ناشی از نگهداری نامناسب در طول سالها نیز به این اثر وارد شد.
از اواسط سال ۱۴۲۷هـ.ق برابر با 1385هـ.ش، مطالعات لازم برای نگهداری و بازگرداندن حلقۀ گنبد توسط کارشناسان آغاز شد و قطعات به مرکز مرمت در تهران در اوایل سال ۱۴۲۹هـ.ق برابر با 1386هـ.ش، ارسال گردید. صفحات طلایی حلقه پساز گذراندن مراحل متعدد مرمتی و مطابق با اصول علمی و روشهای تخصصی توسط متخصصان مرمت آثار تاریخی، بازسازی شدند.
با توجه به اینکه ورقهای مس قدیمی تحمل حرارت بالا در فرآیند مرمت را نداشتند، از میناهای آبی با منشأ آلمانی استفاده شد و حروف با طلای ۲۴ عیار بر روی ورقهای مسی جدید پوشانده شدند. این ورقها بهصورت یکپارچه روی ورقهای قدیمی قرار گرفتند تا اثر حفظ شده و به مکان اصلی خود بازگردانده شود.
پساز اتمام بخشی از کار، اولین مجموعۀ قطعات حلقۀ گنبد در روز ۲۳ رجب ۱۴۲۹هـ.ق برابر با ۶ مرداد 1387هـ.ش، به حرم مطهر علوی رسید. سپس مجموعههای باقیمانده نیز ارسال شدند و از روز ۱۴ ذیالحجه ۱۴۲۹هـ.ق برابر با ۲۳ آذر 1387هـ.ش، کادر تخصصی بخش مهندسی و عمرانی حرم علوی شروع به نصب آنها روی حلقههای فلزی استیل نمودند.
پایان پروژۀ بازگرداندن حلقۀ گنبد نورانی
کار مرمت و طلاکاری مجدد حلقۀ گنبد در روز ۱۳ رجب ۱۴۳۰هـ.ق برابر با 1388هـ.ش، همزمان با سالروز ولادت امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، به پایان رسید. این مراسم با حضور سید مهدی الحسینی، تولیت حرم مطهر علوی و استاد علیرضا فداکار، نمایندۀ نهاد اهداکننده و حامی پروژه (کمیتۀ اعمار عتبات مقدسه) برگزار شد. با بازگرداندن حلقه به مکان خود، گنبد نورانی بار دیگر جلوه و زیبایی بینظیر خود را بازیافت. برای ثبت این دستاورد، یک پلاک فلزی در انتهای نوار گنبد نصب شد که روی آن نوشته شده است:
به گفتۀ وی: «کتیبۀ تاریخی و هنری منحصربهفرد حلقۀ گنبد مطهر علوی که طی سالها آسیب دیده بود، با تلاش مؤسسۀ آبادسازی عتبات عالیات و تولیت حرم مطهر علوی و توسط استاد دکتر علیرضا بهرمان مرمت شد و در روز ۱۳ رجب ۱۴۳۰هـ.ق، نصب و پردهبرداری گردید.»
شاعر حرم مطهر علوی، ابراهیم کعبی، این مناسبت را بهزیبایی وصف کرده است و اشعار او جلوۀ ویژۀ این رویداد تاریخی و مذهبی را منعکس میکند.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در مطلب قبلی، با مرمت کف و نوسازی سیستم تهویۀ حرم مطهر علوی میتوانید آشنا شوید.
