هنری که ابداع مسلمانان است
هنر آینه‌کاری که در زبان فارسی «آینه‌کاری» نامیده می‌شود، از جمله فنون تزیینی است که در ایران، در دوران زندیه و سپس قاجاریه، برای زیباسازی دیوارهای داخلی آستانه‌ها و کاخ‌ها به کار گرفته شد. این جلوۀ زیباشناسانه و خلاقانه به‌ویژه در دورۀ قاجار به اوج رسید و به یکی از ویژگی‌های شاخص هنر معماری در عصر آنان بدل شد. سپس، این هنر از ایران به عراق منتقل گردید و در تزیین عتبات مقدسه و مساجد به کار گرفته شد.
دراین‌باره، دکتر اعتماد القصیری می‌گوید: «هنر تزیین با آینه یکی از برجسته‌ترین فنونی است که در عتبات مقدسۀ عراق به‌کاررفته است. در این شیوه، شیشه‌کاری در تزیین دیوارها و سقف‌ها استفاده شد و آینه‌کاری ازجمله هنرهایی است که هنرمند مسلمان آن را ابداع کرد. تعیین تاریخ دقیق ورود این هنر به تزیین معماری بقاع متبرکه دشوار است، اما امروزه به‌طور گسترده رواج یافته است. به احتمال زیاد، آینه‌کاری در اواخر قرن هفدهم میلادی و اوایل قرن دوازدهم هجری قمری، شناخته شده و به‌ویژه در عراق و ایران مورد استفاده قرار گرفته است.»
ورود آینه‌کاری به حرم مطهر علوی
دیوارهای حرم مطهر علوی در گذشته با کاشی‌های رنگین و مزین پوشانده شده بود. اما از اوایل قرن سیزدهم هجری قمری، هنر تزیین با آینه به مرقد مطهر راه یافت. این تحول در اواخر دولت زندیه رخ داد؛ به این صورت که دیوار بالای قوس‌های چهارگانۀ ورودی‌های حرم شریف از کاشی‌های قدیمی خالی شد و به‌جای آن، با تزیینات شیشه‌های رنگی و آینه‌های بزرگ، که در چهارچوب‌های چوبی هنرمندانه نصب شده بودند، آراسته گردید.
شیخ جعفر محبوبه به این نوسازی اشاره کرده و می‌گوید: «در حرم، از سمت سر مبارک و بر روی ستونی که رو به قبله قرار دارد، کتیبه‌ای بود که تاریخ ۱۲۰۴ هجری قمری، را نشان می‌داد؛ این تاریخ مربوط به نصب آینه‌هایی است که در سمت سر شریف قرار داشت. این آینه‌ها در سال ۱۳۶۸ هجری قمری، همراه با شیشه‌ها برچیده شد و دیگر بازگردانده نشد.»
نقش حاج حمزه تُرکی در آینه‌کاری رواق‌ها
نخستین کسی که تزیین شیشه‌ای را در رواق‌های حرم مطهر اجرا کرد، یکی از مجاوران نجف به نام حاج حمزه تُرکی بود. این کار در سال ۱۲۸۵ هجری قمری، برابر با ۱۸۶۸ میلادی، و در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار انجام گرفت. او هزینه‌های لازم برای شیشه‌کاری رواق شرقی را پرداخت.
سید جعفر بحرالعلوم دراین‌باره می‌نویسد: «رواق شرقی، که از آن درِ حرم شریف قرار دارد، به همان شکلی که اکنون دیده می‌شود با شیشه‌کاری‌های تزیینی آراسته گردید. این کار به هزینۀ حاج حمزه تبریزی صورت گرفت. او ساکن نجف بود، از تاجران دین‌دار و نیکوکار به شمار می‌رفت و سرانجام در نجف درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. آن‌گونه که به من رسیده، او برای این کار سه هزار تومان هزینه کرد و کار بازسازی در سال ۱۲۸۴ هجری قمری به پایان رسید.»
توصیف ناصرالدین‌شاه از آینه‌کاری رواق‌ها
ناصرالدین‌شاه قاجار در سفرنامۀ خود، هنگام بازدید از نجف اشرف در سال ۱۲۸۷ هجری قمری، برابر با ۱۸۷۰ میلادی، از مشاهداتش در حرم علوی چنین نقل می‌کند:
«رواق ضریح پیش‌از این به دست تاجری ترک‌تبار به نام حاج حمزه تبریزی با آینه پوشانده شده بود و آن را به شکلی بسیار، بسیار، بسیار زیبا آراسته بود. این کار مرا سخت به شگفتی واداشت. با آنکه هنوز به پایان نرسیده بود، همان‌جا توقف کردم و تحسین فراوان خود را نسبت به کار، هنر و همت والای او ابراز داشتم. حاج حمزه در آنجا حضور داشت، او را فراخواندند و من بسیار اکرامش کردم و به او نشان و خلعت بخشیدم. او مردی کوتاه‌قامت، ریش‌دار و عمامه بر سر بود. او را به ادامۀ کار و تکمیل بخش‌های ناتمام تشویق کردم و گفتم ان‌شاءالله این کار را به پایان خواهد رساند.»
گسترش آینه‌کاری در سایر رواق‌ها
اما تزیین شیشه‌ای رواق‌های شمالی، جنوبی و غربی حرم، به هزینۀ ابوالقاسم بوشهری و برادرش علی‌اکبر، فرزندان حاج محمد شفیع کازرونی، انجام شد. سرپرست پرداخت هزینه‌ها و ناظر بر کار، حاج عبدالصاحب کازرونی نجفی بود. این پروژه در سال ۱۳۰۷ هجری قمری، برابر با ۱۸۸۹ میلادی آغاز گردید و در سال ۱۳۰۹ هجری قمری، برابر با ۱۸۹۱ میلادی به پایان رسید.
همچنین، در دوران حکومت پادشاهی عراق، در ماه ذی‌الحجه سال ۱۳۵۸ هجری قمری، برابر با ۱۹۴۰ میلادی، به دستور قائم‌مقام نجف، استاد حسن تکریتی، ادارۀ کل اوقاف کمیته‌ای تخصصی به حرم فرستاد تا به بررسی و تعمیر آسیب‌های واردشده به روضۀ مقدسه و رواق‌های آن بپردازد. در همان سال و سال بعد، بخش‌هایی از آینه‌ها و تزیینات چوبی تعویض و همچنین آینه‌کاری قدیمی تعمیر گردید.
بازسازی کلی آینه‌کاری و مداخل حرم
در ماه شعبان سال ۱۳۶۹ هجری قمری، برابر با ۱۹۵۰ میلادی، بازسازی کلی در تزیینات آینه‌کاری حرم مطهر و چهار ایوان پیرامون آن صورت گرفت. همچنین تأسیسات برقی نو و کارآمدتری نسبت به گذشته در حرم نصب شد. هزینۀ این بازسازی ازسوی شاه ایران، محمدرضا پهلوی تأمین گردید و اجرای کار تحت نظارت کنسولگری ایران در نجف، استاد عبدالفاضل ظلی‌پور و سرپرستی سید احمد مصطفوی انجام گرفت.
مرحوم شیخ محمدحسین حرزالدین دربارۀ این بازسازی می‌نویسد:
«کار تزیینات شیشه‌ای در حرم علی ولی الله (علیه‌السلام) تا روز بیست‌وششم جمادی‌الاولی سال ۱۳۷۰ هجری قمری، ادامه یافت. هزینۀ آن را شاه ایران، محمدرضا پهلوی، پرداخت و مجموع مخارج نزدیک به ۱۲هزار دینار عراقی شد. طراحی این تزیینات را هنرمند حسین کیانفر انجام داد و اجرای آن را معمار حاج سعید نجفی بر عهده داشت.»
او سپس دربارۀ تغییرات ایجادشده در زینت حرم مطهر چنین اظهار تأسف می‌کند: «در ماه شعبان سال ۱۳۶۹ هجری قمری، سنگ‌ها و کاشی‌های تاریخی و کهنی که بر آن‌ها شعر و تاریخ نقش بسته بود از جا کنده شد و به‌جای آن‌ها آینه‌کاری، همانند تزیینات حرم و رواق‌ها، نصب گردید. این کار نیز به هزینۀ شاه ایران، محمدرضا پهلوی، صورت گرفت. بدین ترتیب، آثار کهن و ارزشمند از اماکن مشرفه به بهانۀ سیاست‌ها و مصالح مقطعی از میان برداشته شدند.»
نقش اشعار شاه ایران در حرم پس‌از بازسازی
پس‌از تکمیل کار بازسازی در سال ۱۳۷۰ هجری قمری، برابر با ۱۹۵۱ میلادی، روی نمای اصلیِ درِ ورودیِ شرقیِ مخصوص استئذان (اجازه ورود) در حرم، از داخل و در سمت چپ، دو بیت به زبان فارسی از شاه ایران، محمدرضا پهلوی، نقش شد که چنین بود:
«کر در حرمت آینه‌کاری کردم
تا جلوۀ حق به بینم از طلعت تو»
«کاری نسزای شهر یاری کردم
در بیش رخت آینه داری کردم»
سپس استاد جعفر الخلیلی، معانی این اشعار را به عربی ترجمه کرد و آن را به شکل نظم موزون و مقفی بازنویسی نمود.
پس‌از آن، یک نشست ادبی در نجف تشکیل شد و تعدادی از شعرای برجسته و علما در سرودن اشعار مناسبت‌دار و تاریخی برای تکمیل کار بازسازی در سال ۱۳۷۰هـ.ق، شرکت کردند. این اشعار به علامه شیخ تواریخ ارائه شد و از میان آن‌ها سه اثر توسط ایشان انتخاب گردید.
اشعار شاعران و ادامۀ بازسازی‌ها
تاریخ دوم مربوط به شاعر شیخ محمدعلی یعقوبی بود.
تاریخ سوم به شیخ علی البازی تعلق داشت، که در ابیات خود سال بازسازی و نصب روشنایی برقی حرم مطهر را ثبت کرده بود.
در جریان بازسازی گسترده‌ای که توسط دولت پادشاهی عراق در سال ۱۳۷۰ هجری قمری، برابر با ۱۹۵۱ میلادی، انجام شد، تزیینات شیشه‌ای در گنبدهای رواق‌ها اجرا شد و آینه‌های بزرگ، با قاب‌های چوبی از جنس ساج، در رواق‌های شمالی، شرقی و جنوبی اطراف حرم مطهر نصب گردید.
در اینجا لازم است ذکر شود که نبود مسیرهای تخلیۀ آب باران در برخی نقاط سقف حرم یا کوتاهی در نظافت آن‌ها باعث نفوذ آب به دیوارها شد. این امر با افزایش رطوبت و تجمع نمک‌ها، موجب آسیب دیدن یا فرسودگی پوشش گچی دیوارها شد و نهایتاً سبب تخریب یا تغییر شکل تزیینات آینه‌ای گردید.
تعمیرات و بازسازی‌های اخیر آینه‌کاری
در سال ۱۴۰۱ هجری قمری، برابر با ۱۹۸۱ میلادی، دیوان اوقاف دولت عراق اقدام به تعمیر جزئی تزیینات آینه‌ای حرم مطهر نمود، اما مشکل به‌صورت اساسی حل نشد.
از سال ۱۴۲۹ هجری قمری، برابر با ۱۳۸۱ هجری شمسی، بخش امور مهندسی و فنی آستان مقدس علوی، تعمیر دقیق تزیینات در برخی نقاط حرم مقدس را آغاز کرد. این تعمیرات شامل اصلاح دیوارها با سیمان مقاوم و استفاده از آینه‌های با کیفیت بالا بود. همچنین طراحی آینه‌ها برای حفظ هماهنگی و انسجام در عناصر هنری یکسان‌سازی شد.
در سال ۱۴۳۱ هجری قمری، برابر با ۱۳۸۳ هجری شمسی، آینه‌های آسیب‌دیده در رواق‌ها تعویض شد و تزیینات گچی رنگی که بالای آینه‌های بزرگ قرار داشت، با قاب‌های چوبی از جنس ساج و با همان نقش‌ها جایگزین گردید.
در سال ۱۴۳۴ هجری قمری، برابر با ۱۳۸۶ هجری شمسی، کارکنان مهندسی و فنی، تزیینات شیشه‌ای دیوارهای چهار رواق حرم مطهر را دوباره بازسازی کردند. در این مرحله، ابتدا تزیینات قدیمی آینه‌ای از دیوارها کنده شد، سپس اقدامات علمی برای مقابله با رطوبت زمین و ترمیم ترک‌ها انجام گرفت و در نهایت دیوارها با تزیینات آینه‌ای جدید و زیبا که امروزه دیده می‌شود، پوشانده شد.
از جمله اقدامات این بازسازی، استفاده از شیشه‌های رنگی، حذف کاشی‌های سرامیکی که برخی کتیبه‌ها، احادیث و اشعار روی آن‌ها حک شده بود، و جایگزینی آن با صفحات شیشه‌ای با زمینۀ آبی یا سبز و خطوط طلایی بود.
در نهایت، در سال ۱۴۴۱ هجری قمری، برابر با ۱۳۹۸ هجری شمسی، کارهای تکمیلی آینه‌کاری و شیشه‌کاری در رواق‌های حرم علوی انجام شد تا یکپارچگی و زیبایی تزیینات حفظ گردد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برای مشاهدۀ مطلب قبلی تزیینات و هدایای نفیس حرم مطهر علوی را مطالعه بفرمایید.
