ابن‌بطوطه در سفرنامۀ خود هنگام بازدید از نجف اشرف در سال ۷۲۷هـ.ق برابر با ۱۳۲۶م، گزارش کرده است که حرم شریف علوی با انواع فرش‌های ابریشمی و غیره فرش شده بود و دارای قنادیل و روپوش‌های ساخته شده از طلا و نقره بود و بر درهای آن روپوش (یا پرده‌ای) از ابریشم رنگین نصب شده بود.
هدایای نفیس سلاطین ایراان به خزانۀ علوی
عباس العزاوی دربارۀ بازدید شاه اسماعیل اول صفوی، از نجف اشرف در سال ۹۱۴هـ.ق برابر با ۱۵۰۸م، می‌نویسد: «او هدایای فراوان و نفیسی به حرم اهدا کرد، ساکنان شهر را گرامی داشت و آنان را با عطایا و بخشش‌های فراوان مشرف نمود.»
یکی از نفایس خزانۀ علوی، قالی‌های کمیاب و گران‌بهایی است که هدیۀ شاه‌عباس اول صفوی بوده است. روی یکی از این قالی‌ها به زبان فارسی نوشته شده است: «وقف نمود کلب (سگ) این آستان عباس» و معنای آن: «وقف این آستان برای عباس» است. همچنین سه ستارۀ نفیس در دوره ناصرالدین شاه قاجار به حرم مطهر علوی اهدا شد:
– یک پرده، هدیۀ شاه.
– یک پرده، هدیۀ مادرش ملک جهان خانم (مهدعلیا)، مورخ سال ۱۲۸۸هـ.ق.
– یک پرده، هدیۀ خواهرش، عزه الدوله.
این پرده‌ها از پارچۀ جوخ سیاه (پرده‌ای خاص، مخملی و ضخیم برای حرم‌های اهل‌بیت) ساخته شده و با نخ‌های طلا و نقره، گلدوزی شده‌اند و حکاکی‌ها و حروف آن‌ها با مروارید طبیعی تزیین شده است.
ناصرالدین شاه قاجار همچنین در سال ۱۲۹۹هـ.ق برابر با ۱۸۸۱م، ثریا، قنادیل، شمعدان و آثار نفیس به به حضور ایشان اهدا کرد، که این هدایا توسط شاعر محمدسعید، فرزند شیخ صالح التمیمی، در تاریخ ثبت شده است.
هدایای حاکمان هند به حرم علوی
مرحوم بُرَاقی که ازشاهدان عینی بوده است، نقل می‌کند: «پادشاه حیدرآباد، میرمحبوب علی‌خان، که به «نظام‌الدوله» معروف بود، تعهدی واجب برخود گرفت که هرساله، پرده‌ای به نجف بفرستد تا بر روی مرقد مطهر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آویخته شود. این کار به مدت هشت سال پیاپی تکرار شد.
آغاز آن از سال ۱۳۱۳هجری قمری برابر با ۱۸۹۶میلادی، بود که او علاوه‌بر آن، مبلغ هزار و پانصد روپیه (واحد پول رایج در هند) نیز به خادمان حرم مطهر علوی اهدا کرد، و پایان این عمل نیک در سال۱۳۲۰هجری قمری برابر با ۱۹۰۳میلادی بود.
همچنین پادشاه حیدرآباد، میرعثمان علی‌خان، یک چلچراغ بلورین به حرم شریف علوی اهدا کرد که در شب عید غدیر سال ۱۳۵۴هجری قمری برابر با ۱۹۳۶میلادی، در آستان مقدس علوی نصب شد.»
اشیای نفیس اهدایی
شیخ محمدحسین حِرزالدین در توصیف آنچه در حرم مطهر علوی دیده است می‌گوید:
«در حرم علوی، تعداد زیادی چلچراغ بزرگ زرین (طلایی) وجود داشت، که در چهار گوشۀ حرم به وسیلۀ زنجیرهای محکم میان ستون‌ها آویخته بودند. برخی از این‌ها به قدری سنگین بودند که انسان به سختی می‌توانست آن‌ها را به دست گیرد. ما سال‌های طولانی شاهد وجود این چلچراغ‌ها بودیم. اما در سال ۱۳۶۹هجری قمری، آن چلچراغ‌های طلایی و سایر آویزهای گران‌بها همچون شمعدان‌ها و چراغدان‌ها برداشته شدند.
ازجملۀ آن‌ها؛ شاخ آهو (قَرنُ‌الوَعل) بود که به طرز شگفت‌انگیزی ساخته شده بود، شاخه‌هایی همچون درخت داشت و وزن آن به‌طرز چشمگیری زیاد بود. تمامی این اشیای نفیس در خزانه‌ای ویژه از اتاق‌های رواق، که در آن زمان به‌دلیل پوشاندن دیوارهای حرم با تزیینات آینه‌کاری و شیشه‌ای اهدایی محمدرضا شاه ایران بسته بود، قرار داده شدند.»
در سال ۱۴۱۸هجری قمری برابر با ۱۹۹۷میلادی، حاج کامل الاعسم، یک چلچراغ طلایی به حرم مطهر علوی اهدا کرد، و شاعر سید علی حیدری در قالب شعری این اقدام خیرخواهانه را ستود.
امروزه، حرم مطهر علوی و رواق‌های آن با چلچراغ‌های گران‌بها که طراحی خیره‌کننده و ساختی بسیار دقیق دارند، مزین است.
چلچراغ‌هایی از ایران
در تاریخ ۲۶ربیع‌الثانی سال ۱۴۲۸هجری قمری برابر با ۲۰۰۷میلادی، یک چلچراغ بزرگ کریستالی بالای ضریح مطهر علوی و در زیر گنبد داخلی نصب شد. این چلچراغ در کارگاه «چلچراغ » در مشهد مقدس ساخته شده و ارتفاع آن به هشت متر می‌رسد. اسکلت و حلقه‌های آن با طلای خالص آبکاری شده و مجموع طلای به‌کاررفته در آن حدود سه کیلوگرم است.
همچنین چهار چلچراغ کریستالی دیگر، کوچکتر از چلچراغ اصلی، در رواق‌های حرم مطهر علوی و در مقابل هر یک از ورودی‌های حرم نصب شد که همگی در همان کارگاه ساخته شده بودند. در طراحی این چلچراغ‌ها جزئیات فراوانی با جنبه‌های نمادین و اعتقادی لحاظ شده است.
در سال ۱۴۳۰هجری قمری برابر با ۲۰۰۹میلادی، نیز چهار چلچراغ زیبای کریستالی سبز رنگ در چهار گوشۀ حرم مطهر علوی نصب گردید که توسط جمعی از مؤمنان جمهوری اسلامی ایران اهدا شده بود.
در هفته اول ماه ذی‌الحجه سال ۱۴۴۵هجری قمری برابر با ۲۰۲۴میلادی، چلچراغ بزرگ اتاق حرم مطهر علوی، با چلچراغی جدید جایگزین شد و چلچراغ پیشین به گنبد مقام امام زین‌العابدین (علیه‌السلام) که در سمت غربی صحن حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قرار دارد، منتقل گردید.
همچنین چهار چلچراغ کریستالی ورودی‌های اتاق حرم نیز با نمونه‌های جدید جایگزین شدند که از نظر شکل همانند چلچراغ بزرگ بودند اما در ابعادی کوچکتر ساخته شده بودند. چلچراغ‌های قبلی به رواق ابوطالب منتقل شدند.
افزون‌بر این، تمام چلچراغ‌های دیواری چهار رواق حرم نیز تعویض شدند، که شامل ۴۰ چلچراغ کوچک و ۲۴ چلچراغ بزرگ بود. لازم به ذکر است که، تمام این چلچراغ‌های جدید یادشده توسط یکی از مؤمنان ساکن تهران اهدا شد؛ خداوند به او بهترین پاداش نیکوکاران را عطا فرماید.
تزیینات کاشی‌کاری حرم مطهر
با بررسی سلسلۀ تاریخی تزیینات حرم مقدس علوی در معماری کنونی، مشخص می‌شود که در دوران صفوی، داخل گنبد و دیوارهای حرم با کاشی‌کاری پوشانده شده بود. آخرین مرحله از این تزیینات در سال ۱۱۲۱هجری قمری برابر با ۱۷۰۹میلادی، در زمان سلطنت شاه حسین اول صفوی انجام گرفته است.
مرحوم شیخ جعفر محبوبه می‌گوید:
«حرم مطهر علوی با سنگ‌های کاشی ساخته شده بود و از این آیینه‌کاری‌های رنگین و نجاری‌های ظریف که امروزه دیده می‌شود خبری نبود. همۀ این‌ها پس از دورۀ شاه صفی به وجود آمد و در نتیجه، بسیاری از نشانه‌های تاریخی کهنِ معماری این آستان بزرگ از میان رفت. قدیمی‌ترین اثری که در آن مشاهده کردم، مربوط به سال ۱۱۲۱هجری است.»
زمانی که نادرشاه افشاری اقدام به تزیین و طلاکاری مرقد مطهر علوی کرد، داخل گنبد را با موزاییک‌های کاشی‌کاری معرق پوشاند؛ همان چیزی که امروزه نیز دیده می‌شود. این کار در سال ۱۱۵۶هجری قمری برابر با ۱۷۴۳میلادی، انجام گرفت و از شاهکارهای هنرهای تزیینی اسلامی به شمار می‌آید؛ اثری هنری بی‌مانند در میان حرم‌های مقدس که هر انسان در برابر زیبایی و شگفتی معماری آن زبان به ستایش می‌گشاید و به احترام نبوغ هنرمندان طراح مسلمان آن می‌ایستد.
سه کتیبه‌ای که پیرامون گنبد از داخل، حرم را در برگرفته‌اند، از گچ نرم (بورَق) ساخته شده و حروف آن به‌صورت برجسته و با خط زیبای ثلث نوشته شده است. نگارندۀ این کتیبه‌ها، خوش‌نویس نامدار آن دوره، مهرعلی بوده که نام خود و نیز تاریخ ۱۱۵۶هجری، را در پایان کتیبۀ بالایی ثبت کرده است؛ همان کتیبه‌ای که در آن سورۀ مبارکه «الفجر» نقش بسته است.
بازسازی حرم علوی و تغییر کتیبه‌ها
مایۀ تأسف است که بی‌اطلاعی از ارزش آثار تاریخی سبب شد کتیبه‌های اصیل و کهن حرم به‌طور کامل از میان بروند. این اتفاق در سال ۱۳۶۹هجری قمری برابر با ۱۹۵۰میلادی رخ داد؛ زمانی که عملیات بازسازی و تزیین گسترده‌ای در اتاق حرم مطهر علوی و رواق‌های آن صورت گرفت.
در این اقدام، نوارهای نوشتاری قدیمی با کاشی‌کاری جایگزین شدند، اما متن همان کتیبه‌های سابق دوباره در قالبی جدید بازنویسی گردید: در نوار بالایی، که بالای پنجره‌های گردن گنبد قرار دارد، سورۀ مبارکۀ فجر با خط ثلث نوشته شد و پایان آن با تاریخ ۱۳۷۰هجری قمری مشخص گردید.
در نوار میانی، که در زیر همان پنجره‌ها جای دارد، سورۀ مبارکه نبأ نگاشته شد. افزون‌بر این، در بالا و پایین آن، کتیبه‌هایی با زمینۀ زرد تعبیه گردید که در آن‌ها ۴۸ بیت از قصیدۀ عینیه ابن ابی‌الحدید معتزلی نقش بسته بود. در همین بخش، نام خوش‌نویس، میرزا محمود محمدعلی تبریزی غروی، نیز ثبت شد.
در نوار پایینی، که به صورت مثلث‌هایی در چهار گوشۀ قوس‌ها نمایان بود، بخش‌هایی از سوره‌ها، آیات قرآن کریم و احادیث نبوی نوشته شده بود، اما این نوشته‌ها در دورۀ بعد حذف گردید.
هزینه‌های این بازسازی را میرزا احمد عبدالکهیان خراسانی پرداخت و این کار به کوشش و پیگیری سید احمد مصطفوی انجام گرفت. دراین‌باره، مرحوم شیخ محمدحسین حرزالدین چنین یاد کرده است:
«بر روی ضلع چپ ستون قوس جنوبی، روی کاشی‌کاری و با حروفی ریز، نام بانی هزینه‌ها، پیگیر کار و نیز نویسنده حروف نگاشته شده است.
متن چنین است: از توفیقات جناب میرزا احمد عبدالکهیان خراسانی این بود که کتابت حرم مطهر را برای سعادت دنیا و اندوختۀ آخرت خود تجدید کرد، به همت حاج سید احمد مصطفوی، در سال ۱۳۷۰هجری قمری.»
در سال ۱۴۲۹هجری قمری برابر با ۲۰۰۸میلادی، نیز کاشی‌کاری قدیمی قاب‌های قوس‌های چهارگانۀ ورودی حرم و گوشه‌های آن‌ها با کاشی‌های معرق جدید جایگزین شد. این کتیبه‌ها همان آیات قرآنی پیشین را در بر داشتند و توسط خوش‌نویس ایرانی، موحّد، تحریر شدند.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برای مشاهدۀ مطلب قبلی تاریخچۀ هدایا و پرده‌های ضریح علوی را مطالعه بفرمایید.
