قدمت پوشش صندوق قبر شریف علوی
از قدیم‌الایام مرسوم بوده که بر روی صندوق ضریح علوی پوششی به نام پرده قرار دهند. در خزانۀ علوی، تعدادی پرده‌های نفیس نگهداری می‌شوند که هدیه به ضریح امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بوده است. سازندگان این پرده‌ها تلاش کرده‌اند که هم از نظر ارزش مادی و هم از نظر جزئیات هنری، نفیس و ویژه باشند تا شایستۀ ضریح مطهر باشند.
یکی از پرده‌های مشهور که در خزانۀ علوی محفوظ است، کسوه نفیسی (روپوش ضریح) برای صندوق است که گفته می‌شود هدیۀ سلطان عضدالدوله آل بویه‌ای بوده است.
شیخ علی شرقی (متوفی ۱۳۸۴هـ.ق)، در یادداشت‌های خود نوشته است:
«انواعی از روپوش ضریح‌ها برای صندوق و ضریح و اطراف آن وجود دارد. من یک روپوش ضریح تاریخی برای صندوق دیده‌ام که لباسی از مرواریدهای دوخته شده با سیم‌های طلا و نقره بود و گفته می‌شود از عهد بویه است.
مشاهدۀ من در زمان زیارت احمد شاه قاجاری بود، زمانی که حاکم انگلیسی، دستور حفاظت از نفایس حرم علوی را داده بود. خزانه‌دار مایل بود هدیه‌ای به شاه بدهد، بنابراین یک عبای مقصبه (عبای دوخته شدۀ خاص) توسط نجفیان که در این صنعت مشهور بودند، دوخته شد. از من خواسته شد یک بیت شعر بر روی این عبا با نوارهای طلا نوشته شود، هر مصرع در یک سمت عبا، و شرط شد که من در گروهی باشم که همراه شاه وارد حرم می‌شوند، زیرا ورود دیگران ممنوع بود، و من پذیرفتم.»
هدیۀ خاص پادشاه آل بویه
کارشناس آثار باستانی، دکتر سعاد ماهر می‌گوید: «قدیمی‌ترین این هدایا و آثار به قرن چهارم هجری، بازمی‌گردد، یعنی از عهد بویه‌ای‌ها. سلطان عضدالدوله آل بویه در سال ۳۶۵هـ.ق، پوشش ضریحی هدیه کرد که خود نمونه‌ای از هنر بافت، گل‌دوزی و تزیین در آن زمان است و حتی در قرن بیستم با وجود پیشرفت‌های ماشینی، همچنان شگفت‌آور است.
در اسناد هدایای حرم امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در نجف آمده است که این پوشش ضریح که ما اکنون درباره‌اش صحبت می‌کنیم، هدیۀ سلطان عضدالدوله آل بویه‌ای در سال ۳۶۵هـ.ق، است. براساس این ثبت، این قطعه باید مربوط به قرن چهارم هجری باشد، اما من با این ثبت موافق نیستم و مطمئنم که این قطعه نمی‌تواند در هیچ منطقه‌ای از جهان در قرن چهارم هجری (یعنی قرن دهم میلادی)، ساخته شده باشد. بنابراین، من ترجیح می‌دهم که این اثر مربوط به ایران و قرن هجدهم میلادی باشد.»
اهدای پرده‌ای نفیس در دورۀ معاصر
در سال ۱۴۳۸هـ.ق برابر با ۲۰۰۷م، مرکز فرهنگ و رسانۀ فردوس از جمهوری اسلامی ایران، یک پردۀ نفیس برای صندوق ضریح علوی اهدا کرد. هزینۀ این هدیه توسط حاج واجیه مرتضی محزونیه، یکی از تاجران شهر اصفهان تأمین شد.
پردۀ ابریشمی و نفیس ضریح علوی
این پرده از بهترین نوع ابریشم ساخته شده که در شهر یزد بافته شده و مساحت آن ۳۰مترمربع است. این پرده از افتخارات صنعت دست‌ساز به شمار می‌آید، زیرا طلاکاری آن در شهر اصفهان به مدت شش ماه توسط برخی مردان و زنان مؤمن انجام شد.
این پرده شامل: حدود ۱۱۰ مثقال طلا، ۸ کیلوگرم نقره، تقریباً یک کیلوگرم مروارید طبیعی، روی پرده سورۀ اخلاص و برخی آیات نازل‌شده دربارۀ امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نقش شده است. در قسمت بالای پرده عبارت‌های زیر نوشته شده است:
«ای فرزند کعبه و شهید کوفه، ملقب به حیدر، ای امیرالمؤمنین، ای پدر ائمه از آل طاهر، ای امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب.»
خط این آیات توسط استاد محمد موحد نگارش شد و حاجیه پوران محزونیه آن را با همکاری تعدادی از زنان مؤمن طراحی و گل‌دوزی کرد.
هدیۀ نفیسی از هند
آخرین پرده‌ای که بر صندوق خاتم ضریح امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) قرار گرفت، در سال ۱۴۲۹هـ.ق برابر با ۲۰۰۸م، در شهر بمبئی هند ساخته شد و در ماه ذی‌القعده ۱۴۳۰هـ.ق برابر با ۲۰۰۹م، بر صندوق نصب گردید. این پرده هدیۀ سلطان بُهره محمد برهان‌الدین است و از نفیس‌ترین و زیباترین پرده‌های ضریح به شمار می‌رود، که ظرافت گل‌دوزی، زیبایی حکاکی، درخشش تزیینات و جلوۀ ظاهری آن مشخص است و قیمت بسیار بالایی دارد.
ویژگی‌های این پردۀ نفیس: ساخته‌شده از ابریشم طبیعی ژاپنی، رنگ سبز تیره، نقش‌ها با نخ‌های طلایی گل‌دوزی شده‌اند، شامل سوره‌های قرآن: فاتحه، قدر، کوثر، اخلاص و برخی آیات دیگر ازجمله:
﴿إِنَّمٰا یُرِیدُ اَللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً﴾
﴿مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا﴾
﴿إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ﴾
کتیبۀ قرآن با خط کوفی قدیم نوشته شده و با طناب طلایی مشابه طناب‌های نصب شده در گوشه‌های صندوق شیشه‌ای قاب شده است.تزیین با هزاران قطعه یاقوت سرخ، مروارید طبیعی، الماس، زمرد و عقیق یمنی و خوشه‌های انگور ساخته شده از مروارید و عقیق در اطراف و پایین پرده آویزان است.
توصیف تزیینات طلایی روی پرده
چهار گلدان تزیینی طلایی در گوشه‌های پرده قرار دارد (یک محل تزیینی در هر گوشه) که هدیه‌ای از سید محمد برهان‌الدین است. هر کدام از آن‌ها شامل: ۶ کیلوگرم طلا، ۲.۵ کیلوگرم نقره، تزیین با هشت هزار قطعه یاقوت و دو هزار عدد الماس. روی درپوش بالای هر محل تزیینی یکی از آیات قرآنی شامل کلمۀ «الفوز» نقش شده است، مانند:
﴿خَالِدِینَ فِیهَا أَبَداً رَضِیَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ﴾
﴿ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ﴾
﴿وَ فَضْلًا مِّن رَّبِّکَ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ﴾
تزیین ضریح مقدس
سلاطین، پادشاهان، خلفا، امرا، وزرا و دیگر بزرگان، علاوه‌بر شیعیان وفادار امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، همواره به نگهداری و تزیین بارگاه مطهر علوی اهتمام ورزیده‌اند تا آن را در بهترین و زیباترین حالت ممکن نشان دهند. تا امروز نیز هدایای نفیس و آثار زیبا برای ضریح مقدس علوی با عشق و تقرب به سید اوصیا (علیه‌السلام) اهدا می‌شود.
هدایای تاریخی سلاطین برای تزیین ضریح علوی
امیر عبدالله الحمدانی پس‌از احداث عمارت خود، پرده‌ای فاخر برای ضریح هدیه کرد و زمین آن را با گران‌بها‌ترین حصیرهای سامانی فرش نمود. خاندان حمدان نیز قنادیل طلا و نقره، شمشیرهای مزین و آثار نفیس به مشهد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) ارسال می‌کردند. عضدالدوله آل بویه‌ای دستور داد دیوارهای ضریح با چوب ساج مزین شده، پوشیده شود.
ماجرای اولین پردۀ نفیس اهدایی
احمد بن علی القلقشندی نوشته است: «ابن‌نجار در تاریخ شهر نقل کرده است که اولین کسی که حجرۀ شریف علوی را پوشاند، حسین بن ابی‌هیجاء، داماد وزیر طلائع بن رزیق و وزیر عضدالدوله بود. او برای حجره، پرده‌ای از سنگ دبیقی سفید با گل‌دوزی‌ها و پوشش‌های زرد و قرمز بر روی ابریشم تهیه کرد و کل سورۀ یس بر روی آن نوشته شده بود. در آن زمان، خلیفۀ عباسی المستضی بأمرالله بود.
وقتی این پرده به شهر رسید، قاسم بن مهنا، امیر شهر، از نصب آن خودداری کرد تا اجازۀ المستضی را بگیرد. حسین بن ابی‌هیجاء به بغداد رفت و اجازه گرفت. پرده حدود دو سال بر حجره نصب شد. سپس المستضی، ستاره‌ای از ابریشم بنفش با گل‌دوزی و پوشش‌های سفید ارسال کرد که بر پوشش‌های آن، اسامی ابوبکر، عمر، عثمان، علی و نام المستضی بالله نوشته شده بود. ستارۀ اول برداشته شد و به مشهد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در کوفه فرستاده شد و ستارۀ المستضی جای آن نصب شد.»
هدیۀ حاکم موصل
ابن‌کثیر گزارش کرده که حاکم موصل، بدرالدین لؤلؤ، هر سال به مشهد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) قندیلی از طلا به ارزش هزار دینار هدیه می‌داد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
برای مشاهدۀ مطلب قبلی «موضع الإصبعین»؛ روایت کرامتی منسوب به امیرمؤمنان (علیه‌السلام) در ضریح مطهر علوی را مطالعه بفرمایید.
