هنگام احداث بنای فعلی در دوران صفوی، زیرزمینها، آرامگاهها و محرابها که در فضاهای صحن شریف علوی وجود داشتند، حذف نشدند. از جملۀ این آرامگاهها میتوان به آرامگاههای سلاطین خاندان جلاواریه اشاره کرد. سطح صحن در آن زمان پایینتر از زمینهای اطراف بود، چراکه با گذشت زمان، تجمع خاک و فرسایش باد منجر به افزایش سطح زمین در این منطقه شده بود.
بازسازی در دوران عثمانی
در دوران سلطان عثمانی سلیم سوم (۱۲۰۳–۱۲۲۲هـ.ق)، فرمانی از والی بغداد در سال ۱۲۰۶هـ.ق، برابر با ۱۷۹۱م، صادر شد که این آرامگاهها برداشته شده و کف صحن با سنگ مرمر برای سهولت حرکت زائران پوشانده شود. بااینحال، مرجع شیعه، سید محمدمهدی بحرالعلوم با این اقدام مخالفت کرد و دستور داد تا این آرامگاهها در جای خود باقی بمانند. در نتیجه، سقفهایی میان آرامگاهها ساخته شد و بر روی آنها سنگهای سفید که از معادن اطراف نجف استخراج شده بود، نصب گردید. منابع مالی این پروژه توسط میرخیرالله ایرانی تأمین شد.
بازسازی کف صحن شریف علوی در دوران سلطان عبدالحمید دوم
در اول ماه شوال سال ۱۳۱۵ هـ.ق، برابر با ۱۸۹۸م، به دستور سلطان عبدالحمید دوم، عملیات بازسازی کف صحن شریف علوی آغاز شد. هنگام برداشتن سنگها، زیرزمینهای قدیمی و قبرهای برخی از سلاطین و امیران آشکار گردید. این پروژه در دهم جمادیالثانی سال ۱۳۱۶ هـ.ق، برابر با ۱۸۹۸م، به پایان رسید. این بازسازی توسط علامه سید جعفر بحرالعلوم در منابع تاریخی ثبت شده است.
وقایع هنگام بازسازی کف صحن شریف علوی
شیخ محمدحسین حرزالدین دراره آنچه در جریان بازسازی کف صحن شریف علوی دیده است، چنین مینویسد: «در ماه ربیعالثانی سال ۱۳۱۶ هـ.ق، کارگران طبق دستور سلطان عبدالحمید خان، اقدام به کندن کف صحن در نجف اشرف کردند تا زیرزمینهای مدفون تعمیر و بازسازی شوند. در این جریان، احترام به اموات بهگونهای وصفناپذیر نقض شد. این عملیات تحت نظارت علاءالدین افندی، نمایندۀ اوقاف در نجف انجام شد.
در نتیجه، قبرهای بزرگی در ربع شمالی- شرقی ظاهر شد که به زیرزمینی متصل بودند که تا در مسجد معروف به مسجد الخضرا ادامه داشت. همچنین، دو قبر بزرگ نزدیک کفشداری قیران -روستایی در مسیر کربلا به نجف- و زیر کف صحن پیدا شد، که احتمالاً در زمین قبرستان نجف قرار داشتند. این قبرها با کاشیهای فاخر آبی رنگ، شبیه موزاییک و با رنگهای روشن و طرحهای زیبا ساخته شده بودند. دیوارههای اطراف این دو قبر با کاشی منبت با نقوش گلها و درختان پوشیده شده بود و زیر آنها زیرزمینی بسیار وسیع قرار داشت، که در آن از سنگ سفید شفاف و گرانبها ساخته شده بود. پلههای زیرزمین نیز از همین سنگ سفید بود.»
بر روی سنگ یکی از قبرها نوشته شده است: «شاه اعظم سلطان معزالدین عبدالوَاسع در ۳ جمادیالأولى سال ۷۹۱هـ.ق، درگذشت.»
روی سنگ قبر دوم نوشته شده است: «۱۱ محرم، روز چهارشنبه، سال ۸۳۱هـ.ق»، اما نام صاحب قبر قابل خواندن نیست.
قبر دیگری در کنار این قبرها ظاهر شد که روی آن نوشته شده بود:
«این قبر مرحومه شاهزاده سلطان بایزید، طاب ثراها ( پاک و پاکیزه باد خاک او)، جمادیالثانی سال ۸۰۳هـ.ق است.»
و قبر دیگری نیز متعلق به کودکی از نسل سلطان شیخ اویس بود که احتمالاً همان کسی است که در دیوان خواجه حافظ فارسی با این شعر ستایش شده است:
«الحمدُ للهِ على مَعْدِلَهِ السُّلطانِ احمَدَ بنِ شَیخِ أُوَیسِ حَسَنِ ایلخانی؛ سپاس خدا را برای عدالت سلطان احمد؛ فرزند (یا شیخ خاندان) اویس حسن ایلخانی.»
کارگران، این آثار را به دستور مجلس اوقاف بغداد تخریب کردند؛ بیآنکه حرمت شایستهٔ آنها را ــ بهعنوان سلاطین مسلمان و مؤمن ــ رعایت کنند. خداوند به رئیس خادمان حرم و کارگرانشان پاداش عطا فرماید، که فرمان پیش و پساز این رخداد تنها از آن خداوند است.
بازسازیها و عمران حرم مطهر علوی
در سال ۱۳۷۰هـ.ق، برابر با ۱۹۵۱م، نوری السعید، نخستوزیر عراق به نجف سفر کرد و دستور تشکیل کمیتهای برای نظارت بر مجموعهای از اصلاحات و بازسازیها در حرم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و صحن آن را صادر نمود.
این کمیته به ریاست قائممقام نجف، سید ضیاء شکاره و حاکم البداء (حاکم شهر نجف)، استاد عبدالفتاح العامری، تشکیل شد. اعضای آن عبارت بودند از: نگهبان حرم، سید عباس رفیعی؛ عضو شورای ادارۀ قضایی، استاد رشاد عجینه؛ رئیس شهرداری نجف، حاج محمدسعید شمسه و جمعی دیگر از مسئولان اجرایی کربلا و مهندسان اوقاف عمومی.
شیخ علوم کاشفالغطاء نیز بهعنوان دبیر کمیته انتخاب شد. بودجۀ لازم برای این طرح بزرگ از محل بودجۀ عمومی دولت عراق تأمین شد و عملیات با نظارت مهندسان و معماران متخصص، ازجمله حاج سعید معمار، پیش رفت.
ازجمله اقدامات انجامشده، ترمیم کف صحن شریف علوی و پوشش ایوانهای آن با سنگ مرمر عراق بود. این عملیات در سال ۱۳۷۱هـ.ق، برابر با ۱۹۵۲م، به پایان رسید.
شیخ محمد حسین حرزالدین دربارۀ این بازسازی مینویسد:
«در سال ۱۳۷۰هـ.ق، کف صحن شریف علوی در سمت جنوبی بازسازی شد و کنارههای ایوانها با مرمر سفید پوشانده شد، در چارچوب پروژهای عمرانی که دولت عراق برای آن ۵۰۰ دینار بودجه اختصاص داده بود.»
بازسازی کف صحن شریف علوی و تأسیسات آبرسانی
در سال ۱۴۰۱هـ.ق، برابر با ۱۹۸۱م، کف صحن با سنگ مرمر پوشانده شد. با گذشت زمان، بهدلیل قدمت و کیفیت پایین ساخت، مرمر دچار ترکخوردگی و خردشدگی شد و همچنین فرورفتگیهایی در زمین به وجود آمد که علت آن وجود زیرزمینها و فضاهای خالی زیر کف صحن بود.
به همین دلیل، تولیت آستان مقدس علوی تصمیم گرفت آسیبها را ترمیم و کف صحن را با مرمر سفید یونانی تاسوس بازسازی کند. این مرمر از کیفیت بسیار بالا برخوردار است و ویژگی خاص آن این است که درجۀ حرارت آن ۱۴ درجۀ سانتیگراد کمتر از دمای محیط است، ویژگیای که با هوای گرم تابستانی شهر و شرایط کف صحن شریف علوی که زائر باید در آن پابرهنه راه برود، کاملاً سازگار است. عملیات اجرایی این پروژه در ماه ذیالقعده سال ۱۴۳۸هـ.ق، برابر با ۲۰۰۷م، آغاز شد.
مرحلۀ اول:
- مرمر قدیمی و لایۀ بتن آسیبدیدۀ زیر آن برداشته شد.
- لایۀ سنگ سفید قدیمی کف صحن حذف گردید.
- زیرزمینها و قبرها طبق ضوابط شرعی مرمت شدند و اقدامات مهندسی لازم برای حفاظت آنها به کار گرفته شد.
مرحلۀ بعدی:
- حلقۀ چاه به عمق ۱۰ تا ۱۲ متر، که برای تخلیۀ آب صحن استفاده میشد، مرمت و بازسازی شد.
- مسیر فاضلاب متصل به این چاهها پاکسازی و نگهداری شد.
- لولههای آب قدیمی برداشته و شبکهای از لولههای پلاستیکی با کیفیت بالا به طول ۶۱۸ متر در تونل خدماتی تازهاحداثشدۀ داخل صحن نصب شد.
همچنین، نقاط تغذیۀ آب در هر ستون ایوان ایجاد شد تا تأمین آب به نقاط مختلف صحن تسهیل گردد.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در بخش قبلی از این سلسلهنوشتهها، سیر تاریخی کاشیکاری و مرمت صحن مطهر علوی بررسی شده است.
