جایگاه کاشیکاری در معماری صفوی و صحن شریف علوی
یکی از ویژگیهای برجستۀ معماری صفوی که تحت تأثیر هنر باستانی عراق شکل گرفته، استفاده از آجر لعابدار (کاشی قاشانی) برای تزئین دیوارهای بناهای مذهبی است. دیوارهای مرقد مطهرعلوی با کاشیهای دارای نقوش شگفت انگیز پوشانده شدهاند. این کاشیها ترکیبی غنی از اشکال هندسی و گیاهی را نشان میدهند وعلاوهبرآن، دارای کتیبههای نوشتاری شامل آیات قرآن کریم، احادیث شریف و اشعار شعرای برجسته است.
کاشیکاری صحن شریف علوی از اهمیت تاریخی و هنری بالایی برخوردار است، چرا که قدمت، تنوع اشکال هندسی، عناصر تزئینی، رنگها و شیوۀ ساخت آن بسیار ارزشمند است. شایان ذکر است که اکثر کاشیهایی که در دورۀ صفوی به کار رفته بودند، در دورههای بعدی به دلایل مختلف مانند طلاکاری یا بازسازی، جایگزین شدند. بنابراین، دیوارهای مرقد مطهر و ایوانهای کوچک صحن مطهر علوی در زمان حاضر عمدتاً با کاشیهای دورۀ قاجار پوشانده شدهاند.
بازسازیهای گسترده در دورۀ نادرشاه و خاتون گوهرشاد
با توجه به آسیبهای وارد شده به کاشیهای دیوار صحن شریف علوی و ایوانها، بازسازی این بخشها در سال ۱۱۵۶هـ.ق، برابر با ۱۷۴۳م، توسط خاتون گوهرشاد، همسر سلطان نادرشاه انجام شد. پساز پایان عملیات طلاکاری مرقد مطهر علوی، کار مرمت از صحن جنوبی آغاز و در صحن شمالی پایان یافت.
نشانههایی از این بازسازی شامل، اشعار شاعر قوامالدین قزوینی است که در ایوانهای المیزاب و العلما نگاشته شدهاند. این اشعار توسط کمالالدین حسین گلستانه ثبت کرده و نام او همراه با تاریخهای ۱۱۵۷هـ.ق، در ایوان المیزاب و۱۱۶۰هـ.ق، در ایوان العلما آمده است. این تاریخها با دوران حکومت نادرشاه مطابقت دارند.
مرمت کاشیکاری صحن شریف علوی توسط خاتون گوهرشاد
میرزا محمدمهدی استرآبادی در کتاب خود تاریخ جهانگشای نادری چنین گزارش میدهد:
«مبلغ صد هزارروپیه، معادل پنجهزار تومان، توسط عالیه مقام گوهرشاد -مادردو امیر، نصرالله میرزا و امامقلی میرزا- برای بازسازی کاشیکاری دیوار صحن شریف علوی اختصاص یافت. او همچنین شمعدانی آراسته با جواهرات قیمتی و بخور دهندۀ زینتی طلاییرنگ و گرانبها به آستان مقدس اهدا کرد. پس از انجام این امور، به کربلای مقدسه سفر نمود تا در نخستین روز ماه شوال، به طواف گرداگرد حرم مطهر ــ همان جایگاهی که فرشتگان نیز آن را طواف میکنندــ مشرّف شود.»
همچنین شیخ محمدحسین حرزالدین دربارۀ این بازسازی چنین مینویسد:
«ایوانها و دیوارهای صحن در دوران شاه صفی (متوفی ۱۰۵۲هـ.ق) با سنگهای کاشی پوشانده شده بودند. اما با گذشت نزدیک به صدسال یا بیشتر، بسیاری از این کاشیها شکسته و سقوط کرد. پساز پایان عملیات طلاکاری گنبد -دو مناره و ایوان بزرگ شرقی توسط نادرشاه- همسر او برای بازسازی کاشیهای صحن مبلغ قابل توجهی اختصاص داد. آغاز این پروژه در سال ۱۱۵۶هـ.ق و پایان آن در سال ۱۱۶۰هـ.ق بوده است.»
اقدامات دورۀ زندیه؛ از مرمت گنبد تا احیای ایوانها
چهل سال پساز آن، سلطان علیمرادخان زند نمایندۀ خود، میرزا احمدالنواب، را به نجف فرستاد تا با خود مبالغ زیادی برای ترمیم و آبادی مرقد شریف به همراه آورد. او همچنین مجموعهای از چراغهای قیمتی را به آستان مقدس اهدا کرد.
شیخ جعفر محبوبه به نقل از کتاب أحسن السیر اثر میرزا معصوم اصفهانی چنین مینویسد: «در سال ۱۱۹۷هـ.ق، در دوران سلطنت علی مرادخان زند –یکی از پادشاهان سلسلۀ زندیه– اقدامات متعددی در صحن شریف علوی انجام داد. از جمله این اقدامات، تعمیر گنبد بلند، ساماندهی صحن و بخشهای وابسته به آن، مرمت سقاخانۀ واقع در صحن شریف علوی و پاکسازی چاههای جاری نجف اشرف بود. او همچنین چراغهایی آراسته به سنگها و جواهرات گرانبها به حرم شریف اهدا کرد.»
از جمله کارهای انجام شده در این دوره، بازسازی کاشیکاری و نصب برخی کتیبههای قرآن و اشعار شاعران در ایوان جنوبی بزرگ و ایوان داخلی بابالساعه بود. این پروژه، زیر نظر میرزا احمدالنواب و با مدیریت معمار محمد ربیع انجام شد. آغاز عملیات در سال ۱۱۹۷هـ.ق، برابر با ۱۷۸۲م، و پایان آن در سال ۱۱۹۸ هـ.ق، برابر با ۱۷۸۳م، صورت گرفت.
در حال حاضر، میتوان نواری از آیات قرآن را در دور ایوان داخلی بابالساعه مشاهده کرد که در انتهای آن، نام خطاط محمدرضا و تاریخ اجرای کار ۱۱۹۸هـ.ق، ثبت شده است.
شیخ محبوبه همچنین گزارش کرده است که روی سنگکاشیِ ایوان جنوبیِ بزرگ ــکه امروز به نام ایوان حَبّوبی شناخته میشودــ چنین نوشته شده است: «این بنا به فرمان شاه محترم و به نظارت یکی از بندگان آن حضرت، احمد، در سال ۱۱۹۸هـ.ق، ساخته شده است.»
مرمت کاشیکاری صحن شریف علوی در دوران عثمانی
در دوران عثمانی، بهویژه در ماه جمادیالثانی سال ۱۳۱۸هـ.ق، برابر با ۱۹۰۰م، برخی از سنگهای کاشی (قاشانی) از دیوارها فروریختند و به زائران برخورد کردند. این حادثه منجر به درگذشت یک مرد و یک زن و شکستگی پای زنی دیگر شد. در پی این رویداد، سلطان عبدالحمید دوم دستور داد تا کاشیکاری صحن مرمت شود و عملیات برداشتن و بازسازی کاشیها در ماه شعبان همان سال آغاز گردید. شیخ محبوبه دراینباره مینویسد:
«در دوران سلطنت سلطان عبدالحمید خان دوم، برخی از سنگهای ایوانها بر سر زائران فروریخت و عدهای جان خود را از دست دادند. این حادثه، دولت را برآن داشت تا دستور برداشتن و بازسازی کاشیها را صادر کند. کار مرمت بیش از چهارسال به طول انجامید و این اقدام با همت سید جواد رفیعی، خازن فقید و جد خازن حاضر و با نظارت معمار مشهور، استاد ابوجوهر انجام شد. تمام سنگهای کاشی برداشته شد، کاشیهای سالم نگه داشته شد و کاشیهای آسیبدیده با نمونه مشابه جایگزین شد. آغاز این پروژه در سال ۱۳۲۳هـ.ق، بوده است.»
تاریخهای ثبت شده بر روی کاشیها در صحن شریف علوی نشان میدهد که عملیات استقرار و تثبیت پلاکها از سال ۱۳۲۳هـ.ق، برابر با ۱۹۰۵م، آغاز شده است. در این دوره، پنج بیت شعر از علامه شیخ مرتضی بن عباس کاشفالغطا بر روی ستون سمت راست ایوان بالایی مجاور بابالساعه از سمت راست نوشته شد. این کتیبه به نام خطاط عبدالعلی اشرف الکتاب یزدی و تاریخ هجری همان سال به پایان رسیده است.
وضعیت کاشیکاری صحن و حرم علوی در دوران سلطان عبدالحمید دوم
تکمیل بازسازی کاشیکاری دیوارهای حرم علوی مطهر در سال ۱۳۲۶هـ.ق، برابر با ۱۹۰۸م، به ثبت رسید. در این دوره، طغراهای سلطنتیِ (مهر پادشاهی) سلطان عبدالحمید عثمانی به صورت تکراری و متقارن، در بخش بالاییِ دو سوی مجاور هر یک از منارههای شمالی و جنوبی نصب شد. بر روی این طغرا چنین نوشته شده بود: «عبدالحمید خان بن عبدالمجید المظفّر دائماً»
در سمت راست طغرا، لقب «غازی» افزوده شده بود و در بخش زیرین آن، سال ۱۳۲۶هـ.ق، نوشته شد. پایان این پروژه در سال ۱۳۲۷هـ.ق، برابر با ۱۹۰۹م، اتفاق افتاد؛ به طوری که نمای خارجی ایوان بابالساعه نیز با سنگهای کاشی بازسازی گردید. شاعر سید باقر هندی این رویداد را در سه بیت شعر ثبت کرد. شایان ذکر است که تنها بخش تاریخ –یعنی نیمه دوم بیت آخر– بر روی نمای خارجی دربابالساعه با سنگ کاشی نوشته شد وتاریخ ۱۳۲۷هـ.ق، در زیرآن نقش گردید.
نکتۀ مهم در این زمینه آن است که منابع مالی صرفشده برای عمران و بازسازی حرم مقدس، به دستور این سلطان، از محل درآمد حاصل از دفن متوفیان در مرقد مطهرعلوی تأمین شده بود. همین روال در کربلا نیز اعمال شد. شیخ محمد الکوفی دراینباره میگوید: «درآمد حاصل از دفن در دو حرم نجف و حرم امام حسین (علیهالسلام ) و فضای اطراف آنها برای آبادانی و تعمیر این مشهدین شریف اختصاص یافت. نمایندگان او مطابق دستور، هر قسمت کوچک یا بزرگی را که بازسازی میکردند، با طغرا و تاریخ حکومت عبدالحمید علامتگذاری میکردند.»
بازسازی و کاشیکاری صحن شریف علوی و ایوانها
شیخ محمدحسین حرزالدین مینویسد: «حدود سال ۱۳۸۲هـ.ق، گذرگاهها (ساباطها) با کاشیهای قاشانی (کاشانی) پوشانده شدند، در حالی که سقف برخی از ایوانهای جنوبی گذرگاهها تا سال ۱۳۹۷هـ.ق، فاقد کاشی بود.»
در سال ۱۴۲۶هـ.ق، برابر با ۲۰۰۵م، تولیت آستان مقدس علوی کار بازسازی دو ورودی شمالی و جنوبی و پردههای قدیمی ایوان طلایی را آغاز کرد. این پروژه شامل جایگزینی کاشیهای قدیمی دیوارها از داخل و خارج با کاشیهای معرق بود که شامل اسامی خداوند متعال، برخی از سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و القاب ایشان میشد. این عملیات در سال ۱۴۲۹هـ.ق، برابر با ۲۰۰۸م، به پایان رسید.
منبع
برگرفته از کتاب «تاریخ المرقد العلوی المطهر»
در بخش قبلی، ورودیهای تازهساز صحن مطهر علوی معرفی شدهاند.
