مقام امامت با ویژگیهایی چون دانش بیپایان، اخلاق برتر و نقش بنیادین در حفظ دین و پیوند جامعه، جایگاهی فراتر از توان انسانی دارد. «حدیث مرو»، مجموعهای از دلایل محکم امام رضا (علیهالسلام) دربارۀ شروط و خصوصیات امامت است که در شهر مرو و در گفتوگویی با عبدالعزیز بن مسلم بیان شده است. این روایت با استفاده از براهین قرآنی و استدلالهای عقلانی، جایگاه والای امامت را به اثبات میرساند.
تعریف مقام امامت
امام رضا (علیهالسلام)، بیان میکنند که شناخت امام اصلاً برای مردم امکان پذیر نیست تا بخواهند برای خویش امام انتخاب کنند، زیرا امام باید از ویژگیهایی برخوردار باشند که مردم درک صحیحی از آن ندارند.
عبدالعزیز بن مسلم از یاران امام رضا (علیهالسلام) روایت میکند که در مرو، با امام رضا (علیهالسلام) دربارۀ اختلافات مردم در مسئلۀ امامت گفتوگو کردیم. امام با تبسم، فرمودند: «این مردم نادانند و از رأی و دین خود فریب خوردهاند. همانا خداوند جان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) خود را نگرفت، مگر آنکه دین را برای او کامل کرد و قرآن را بهعنوان کتابی فرستاد که تمام نیازهای بشر، از احکام و حدود گرفته تا حلال و حرام را بهطور کامل بیان کرده است و فرموده است: ما در این کتاب از چیزی فروگذار نکردیم.» (انعام آیۀ ۳۸)
امام رضا (علیهالسلام) با اشاره به داستان حضرت ابراهیم (علیهالسلام)، مقام امامت را ویژۀ افراد برگزیده و پاک دانسته که پساز پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و سپس به فرزندان معصوم او منتقل میشود.
سپس در ادامه فرمودند: «آیا آنان میدانند قدر و موقعیت امامت در میان امت چیست تا اختیار و انتخاب آنان در آن روا باشد؟ بهراستی امامت، مقامی فراتر، شأنی والاتر، مرتبهای بالاتر، آستانی منیعتر و ژرفایی عمیقتر از آن دارد که مردم با عقل خود بدان برسند، یا با رأی و نظر خویش آن را درک کنند، یا به انتخاب خود امامی برگزینند.
امامت مقامی است که حضرت ابراهیم پساز آنکه مقام نبوت و خلت را به دست آورد، بدان رسید. این امامت، سومین درجه و فضیلتی بود که خداوند او را بدان مشرف ساخت و نامش را بهوسیلۀ آن بلند گردانید، و فرمود: «بهدرستی که من تو را برای مردم امام نمودم.» (بقره آیۀ ۱۲۴) خلیل از شادمانی عرض کرد: «و از ذریه و نژاد من هم؟» خداوند تبارک و تعالی فرمود: «عهد و فرمان من به ظالمان نخواهد رسید.» این آیه، امامت هر ظالمی را تا روز قیامت باطل کرد و آن را مخصوص برگزیدگان پاک ساخت. سپس خدای عزوجل او را گرامی داشت و امامت را در ذریه و نژاد برگزیدهاش قرار داد و فرمود: «اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم و همه را شایسته نمودیم و آنان را امامانی ساختیم که به فرمان ما هدایت میکردند، و انجام کارهای خیر، برپا داشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم، و آنان برای ما عابدان بودند.» (انبیاء آیۀ ۷۲)
این امامت همیشه در ذریهٔ او باقی ماند و از یکدیگر به ارث میبردند؛ قرن پساز قرن، تا آنکه به پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) رسید. خداوند فرمود: بهراستی سزاوارترین مردم به ابراهیم، پیروان اویند و همین پیامبر و کسانی که ایمان آوردند؛ و خدا ولی مؤمنان است.» (آلعمران آیۀ ۶۸)
ناتوانی انسان در شناخت کامل امام
امام رضا (علیهالسلام) با استناد به آیات قرآن، بر بیاعتباری انتخابهای انسانی در برابر ارادۀ الهی تأکید کرده و انحراف از مسیر حق را ناشی از روی گرداندن از حکم خدا و رسول (صلیاللهعلیهوآله) میدانند.
ایشان فرمودند: «آنان از انتخاب خداوند جلجلاله و رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) روی برتافتند و به انتخاب باطل خویش روی آوردند؛ با آنکه قرآن کریم میفرماید: «پروردگار تو هرچه را بخواهد میآفریند و برمیگزیند، و آنان اختیاری از خود ندارند. منزّه است خداوند و برتر است از آنچه برای او شریک میپندارند.» (قصص آیۀ ۶۸) و نیز میفرماید: «برای هیچ مرد و زن با ایمان اختیاری در برابر حکم خدا و رسولش در امری از امورش نیست.» (احزاب آیۀ ۳۶)
همچنین میفرماید: «شما را چه شده است؟ چگونه داوری میکنید؟ آیا کتابی دارید که از آن درس میخوانید و در آن هرچه را اختیار کنید برای شما باشد؟ یا بر عهدهٔ ما پیمانی استوار تا روز قیامت دارید که هرچه حکم کنید برای شما باشد؟ از آنان بپرس کدامیک از ایشان در این ادعا ضامن و پشتیبان آنان است. یا مگر شریکانی دارند؟ اگر راست میگویند، شریکان خود را بیاورند.» (قلم آیۀ ۳۶ـ۴۱)
دربارهٔ کسانی که در آیات الهی تدبر نمیکنند، میفرماید: «آیا در قرآن تدبر نمیکنند یا بر دلهایشان قفلهایی نهاده شده است؟» (محمد آیۀ ۲۴)
و در وصف کسانی که حق را نمیپذیرند، میفرماید: «میگویند: شنیدیم؛ درحالیکه نمیشنوند. بهراستی بدترین جنبندگان نزد خدا، کرها و گنگهایی هستند که نمیاندیشند. اگر خدا در آنان خیری میدانست، آنان را شنوا میکرد؛ و اگر هم شنوا میکرد، روی میگرداندند و اعراض میکردند. یا میگویند: شنیدیم و عمداً مخالفت کردیم بلکه آن فضلی است که خدا به هرکه خواهد دهد خدا صاحب فضل بزرگ است.» (انفال آیۀ ۲۰ـ۲۳)
عواقب انتخاب اشتباه امام
امام رضا (علیهالسلام) با استناد به آیات قرآن، بر این نکته تأکید میکنند که انتخابهای انسانی دور از معیارهای الهی، نهتنها راه نجات نیست، بلکه منشأ بدبختی و خشم پروردگار است.
امام رضا (علیهالسلام) فرمودند: «اکنون باید پرسید: آیا بشر توانایی انتخاب چنین امامی را دارد؟ آیا کسی که مردم برگزیدهاند، از چنین صفات و ویژگیهایی برخوردار بوده است که او را بر دیگران مقدم داشتهاند؟ آنها با بیاحترامی به بیتالله و نادیده گرفتن آموزههای قرآن، راه خود را از حقیقت جدا کردند. آنها فراموش کردند که تنها راه نجات و شفا، در پیروی از کتاب خداست؛ اما ترجیح دادند دنبال خواستههای نفسانی خود بروند. نتیجۀ این کار، خشم الهی، دشمنی با خدا و بدبختی ابدی بود. خداوند در قرآن این وضعیت را چنین توصیف میکند: چه کسی گمراهتر از آن است که بدون هدایت الهی، از خواستههای خود پیروی کند؟ همانا خداوند ستمکاران را هدایت نمیکند. (قصص آیۀ ۵۰)
همچنین میفرماید: بزرگ است در دشمنی نزد خدا و آنها که گرویدند، خداوند بر دلهای متکبرانی که به باطل گرویدهاند، مهر میزند. (غافر آیۀ ۳۵) درود بر پیامبر اسلام و بر خاندان مقدس او.»
ویژگیهای امام شایسته
امام رضا (علیهالسلام) با ذکر یازده ویژگی بنیادین، مشخصههای اصلی و ضروری فردی را که باید پیشوای هدایت باشد، بیان میکنند. پس ایشان فرمودند: «چگونه میتوانند امامی را انتخاب کنند، درحالیکه امام باید شخصیتی با ویژگیهای والای زیر داشته باشد.
1- علم و دانش: دانا باشد و از جهل و نادانی به دور باشد.
2- مسئولیتپذیر: سرپرست و نگهبانی باشد که از مسئولیت خود شانه خالی نکند و سستی نورزد.
3- عصمت: سرچشمهٔ پاکی، قداست، نور، زهد، علم و عبادت باشد.
4- برگزیدۀ خدا: ازسوی رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) برای دعوت الهی برگزیده و به فرمان او معین شده باشد.
5- نسل فاطمی: از نسل حضرت فاطمهٔ زهرا (سلاماللهعلیها)، آن بانوی پاک و برگزیده، باشد.
6- نسب هاشمی: نسبی پاک و بیآلایش داشته باشد و از برترین خاندان قریش، والاترین تیرهٔ بنیهاشم و عترت رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآله) و مورد پسند خداوند عزوجل باشد.
7- شریف: شریفترینِ اشراف و از فرزندان عبد مناف باشد.
8- حلیم: شکافندهٔ حقایق علم و برخوردار از کمال بردباری و حلم باشد.
9- مدبر: از معنویت و حقیقت امامت سرشار و به تدبیر و سیاست آگاه باشد.
10- مطاع: اطاعتش واجب باشد و به فرمان خداوند قیام کند.
11- ناصح: خیرخواه بندگان خدا و نگهبان دین خداوند عزوجل باشد.
اکمال دین و انتخاب مولای متقیان
در حدیث مرو امام رضا (علیهالسلام) با اشاره به آیۀ اکمال، ابلاغ عمومی امامت مولای متقیان را توسط پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله) در حجهالوداع یادآور میشوند. ایشان فرمودند: «در حجهالوداع، که آخرین حج پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) بود، این آیه نازل شد: امروز دین را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را برای شما پسندیدم، تا دین شما باشد. (مائده آیۀ ۳) پس امر امامت ازجمله کمال دین و اتمام نعمت است.
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) از دنیا نرفت، مگر آنکه همۀ معالم دین را برای مردم بیان کرد، راه آنان را روشن ساخت، و آنان را بر جادۀ حق قرار داد؛ و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را برای ایشان رهبر و پیشوا ساخت. او از هیچچیز مورد نیاز امت فروگذار نکرد، مگر آنکه آن را بیان فرمود. هرکس گمان برد که خدا دینش را کامل نکرده، کتاب خدا را رد کرده است؛ و هرکس کتاب خدا را رد کند، کافر است.»
امام رضا (علیهالسلام) در ادامه به توصیف صفات و ویژگیهای امام میپردازند ایشان فرمودند: «امام مانند خورشید، ماه، ستاره و چراغی در تاریکیهاست که راهنمای تشنگان و سرگردانان است؛ او هم مایۀ رحمت (مانند ابر بارانزا) و هم مایۀ امنیت و پناه (مانند پدر و برادر مهربان) برای مردم است. امام حجت و خلیفۀ واقعی خداوند، پاک از عیوب و دارای دانش الهی است. او جایگاهی دارد که عقلها در درک آن سرگردان، خردها در شناخت آن درمانده و سخنوران در توصیف آن ناتوان هستند.»
بطلان انتخاب انسانی در مقام امامت
درک حقیقت مقام امامت، فراتر از مرزهای عقل محدود و ادراک بشر است؛ چراکه این جایگاه، مقامی الهی و منحصربهفرد است. در این روایت، امام رضا (علیهالسلام) توضیح میدهند: «درک اسرار امام و جایگزینی او، فراتر از توان وصف واصفان و دسترس بشر است. او شخصیتی بیهمتاست که مقام امامت تنها در خاندان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) جای دارد. کسانی که با عقل نارسای خود میخواهند پیشوایی غیر از او برگزینند، در اشتباهی بزرگاند. این افراد با اتکا به رأی خود، تنها به گمراهی، دروغ و سقوط در پرتگاههای سرگردانی میرسند. دانسته و فهمیده، امام خود را رها کردند و پرچم باطل افراشتند: شیطان کارشان را در برابرشان آراست و آنان را از راه بازگردانید، با آنکه حق جلوی چشمشان بود.» (عنکبوت آیۀ ۲۸)
دانش و برتری الهی امامان
امام رضا (علیهالسلام) در این سخن، با استناد به آیات قرآن، بر پیوند ناگسستنی میان مقام امامت و علم الهی تأکید ورزیده و برتری معرفتی ائمه را برخاسته از بخشش مستقیم و بیهمتای خداوند میدانند. ایشان فرمودند: «خداوند به پیامبران و امامان (علیهمالسلام) توفیق میبخشد و از گنجینهٔ علم و حکمت خویش، دانشهایی به آنان عطا میکند که به دیگران نداده است. ازاینرو، دانش آنان از دانش همهٔ مردم زمانشان برتر است. خداوند متعال میفرماید: آیا کسی که هدایت میکند، شایستهتر است که از او پیروی شود یا کسی که خود نیازمند هدایت است؟ شما را چه شده است؟ چگونه داوری میکنید؟ (یونس آیۀ ۳۵) و نیز میفرماید: به هرکس حکمت داده شود، خیر فراوانی به او داده شده است؛ و جز خردمندان پند نمیگیرند.» (بقره آیۀ ۳۶۹)
دربارهٔ طالوت نیز میفرماید: «خداوند او را بر شما برگزیده و او را در دانش و توانایی جسمانی فزونی بخشیده است. خداوند فرمانروایی خود را به هرکس بخواهد میبخشد، و خداوند گشایشگر و داناست.» (بقره آیۀ ۲۴۷) و دربارهٔ پیامبر خود میفرماید: «خداوند کتاب و حکمت را بر تو فرو فرستاد و آنچه را نمیدانستی به تو آموخت؛ و فضل خدا بر تو بزرگ است.» (نساء آیۀ ۱۱۳)
خداوند دربارهٔ خاندان پیامبر که از آل ابراهیم (علیهمالسلام) هستند نیز میفرماید: «آیا به مردم، بهسبب آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده، حسد میورزند؟ ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت عطا کردیم، برخی به آن ایمان داشته و برخی نداشتند، دوزخ آتشی افروخته بهقدر کفایت دارد.» (نساء آیۀ ۵۴)
الهام و تأیید الهی
در این کلام نورانی، امام رضا (علیهالسلام) از تجلی فضل الهی در وجود امام پرده برمیدارند و نشان میدهند که چگونه خداوند با اهدای حکمت و در امان داشتن برگزیدگانش از خطا، آنان را حجتی روشن برای بندگان قرار میدهد. حضرت در ادامه بیان کردند: «هرگاه خداوند بندهای را برای اصلاح امور بندگانش برگزیند، به او شرح صدر عطا میکند و چشمههای حکمت و فرزانگی را در دلش جاری میسازد. خداوند دانش خویش را از راه الهام به او میآموزد؛ بهگونهای که از پاسخگویی به هیچ پرسشی درمانده نمیشود و در شناخت حق و حقیقت سرگردان نمیماند. چنین شخصی ازسوی خداوند معصوم است و از یاری و تأیید الهی برخوردار میشود؛ بنابراین، از خطا، لغزش و تصمیم نادرست در امان میماند. خداوند او را به این ویژگیها اختصاص داده است تا حجتی رسا بر همهٔ بندگانی باشد که او را درک میکنند. این فضل خداست که به هرکس بخواهد عطا میکند، و خداوند صاحب فضل بزرگ است.»
میراث امامت در خاندان نبوی
در این حدیث، ویژگیهایی برای امام برشمرده شده که ازجملۀ آنها برتری علمی و اخلاقی، شرح صدر، شجاعت در اجرای حدود الهی و منحصربهفرد بودن است.
امام رضا (علیهالسلام) فرمودند: «این مقام امامت به آن حضرت اختصاص داشت و به دستور خدا، آن را به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) واگذاشت، همانگونه که خداوند تعالی واجب کرده بود. سپس به ذریهٔ برگزیدهٔ او منتقل گردید؛ کسانی که خدا به آنان علم و ایمان عطا کرد، بر پایهٔ گفتار خداوند عزوجل: «گفتند آن کسانی که به آنان علم و ایمان داده شد، همانا شما در کتاب خدا تا روز قیامت ماندید؛ و این روز قیامت است، ولی شما نمیدانید.» (روم آیۀ ۵۶) آنان فرزندان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) هستند تا روز قیامت؛ زیرا پساز محمد (صلیاللهعلیهوآله) پیامبری نیست. این نادانان چگونه برای خود امام میتراشند، درحالیکه امامت مقام پیامبران و میراث اوصیا است؟ امامت، خلافت از جانب خدا و رسول او، و مقام امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و میراث حسن و حسین (علیهماالسلام) است.
بهراستی امامت زمام دین، نظام مسلمین و عزت مؤمنان است. امامت بنیاد پاک اسلام و شاخهٔ پربرکت آن است. بهوسیلهٔ امامت است که نماز، روزه، زکات، حج و جهاد درست بهجای آورده میشوند، غنیمتها و صدقات بسیار میگردند، حدود و احکام اجرا میشوند، و مرزها و نواحی کشور ایمن میمانند. امام، حلال و حرام خدا را بیان میکند، حدود او را برپا میدارد، از دین او دفاع میکند، و با حکمت، پند نیکو و دلیل رسا به راه خدا دعوت مینماید.»
حدیث مرو اثبات میکند که امامت یک مسئولیت الهی است و نه صرفاً یک مقام سیاسی انتخابی. امام رضا (علیهالسلام) با این روایت بر ارتباط نزدیک میان نبوت و امامت تأکید دارد و بر اهمیت وجود امام معصوم برای حفظ کامل دین و جلوگیری از تحریفات انسانی اشاره میکند.
این حدیث، تفاوت بین مسیر الهی و انتخاب انسانی مشخص کرده و تأکید میکند که معیار اصلی برای رهبری، پاکی ذاتی و علم الهی است که منحصراً در خاندان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) وجود دارد.
منبع
اصول کافی، جلد ۱، صفحۀ ۱۹۸
