علی بن موسی الرضا (علیهالسلام)، هشتمین امام شیعیان و از نسل پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله)، در ۳۵سالگی به امامت رسید. دوران زندگی او مصادف با خلافت عباسیان بود. ایشان در دوران ولایتعهدی تحمیلی مأمون عباسی، از فرصتهای موجود برای معرفی فضایل و اثبات جایگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهعنوان وصی برحق پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) استفاده کردند. با ذکر روایات و مناظرههای علمی، برتری علمی و معنوی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را نمایان ساختند.
سرانجام در آخرین روز ماه صفر سال ۲۰۳هجری قمری، مأمون عباسی، ایشان را در ۵۵سالگی در طوس به شهادت رساند.
پیشگویی شهادت توسط مولای متقیان
امیرمؤمنان (علیهالسلام) در روایتی مشهور، شهادت امام رضا (علیهالسلام) در سرزمین خراسان را به دست ستمگران پیشگویی کرده بودند.
مولای متقیان فرموند: «بهزودی مردی از فرزندان من در سرزمین خراسان از روی ستم و جور به زهر کشته میشود، اسم او اسم من، و اسم پدرش موسی بن عمران است بدانید هرکس او را در غربتش زیارت کند، خداوند گناهان گذشته و آیندۀ او را میآمرزد.» [۱]
استناد به قرآن برای اثبات نام امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
یونس بن عبدالرحمن در گفتوگویی با امام رضا (علیهالسلام) یکی از شواهد قرآنی برای جایگاه و نام امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را بیان میکند.
یونس بن عبدالرحمن یکی از راویان حدیث که از اصحاب اجماع و از شاگردان خاص ائمه بود میگوید: «به امام رضا (علیهالسلام) عرض کردم که برخی از افراد پرسیدند که نام امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در کجای کتاب خدا آمده است؟»
من به آنها پاسخ دادم که یکی از آیات مربوط به این موضوع، این آیه است: «وَ جَعَلنا لَهُم لِسانَ صِدقٍ عَلیّاً، و برای آنان نامی نیک و ستایشی والامرتبه (علی) قرار دادیم.» (سورۀ مریم، آیۀ۵۰)
حضرت در تأیید سخن من فرمودند: «درست گفتی، حقیقت همین است.» [۲]
عاقبت کسانی که ولایت را قبول ندارند
امام رضا (علیهالسلام) در پاسخ به پرسش مأمون دربارۀ آیهای از قرآن کریم، آن را به عدم توانایی در پذیرش ولایت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) تفسیر نمودند.
اباصلت هروی از اصحاب امام رضا (علیهالسلام) میگوید: روزی مأمون دربارۀ آیۀ ۱۰۱ سورۀ کهف از امام رضا (علیهالسلام) پرسید؛ آیهای که میفرماید: «الَّذینَ کانَتْ أعیُنُهُم فی غِطاءٍ عَن ذِکری و کانوا لا یَستَطیعونَ سَمعاً، کسانی که چشمهایشان از (دیدن) یاد من در پرده و پوشش بود (و از یاد من غافل بودند) و توانایی شنیدن هم نداشتند.»
امام رضا (علیهالسلام) در پاسخ فرمودند: «پردهای که بر چشم است، مانع توجه قلبی به یاد خدا نمیشود، چراکه یاد خدا با چشم دیده نمیشود. در واقع، خداوند در این آیه کسانی را که ولایت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را قبول ندارند، به افراد نابینا تشبیه کرده است؛ زیرا گفتار پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) برای آنان سنگین و دشوار بود و توان شنیدن و پذیرش آن را نداشتند.» [۳]
قلعۀ امن ولایت
امام رضا (علیهالسلام) در روایتی از پدران گرامی خود به بیان جایگاه بلند و ویژۀ ولایت مولای متقیان پرداخته که براساس کلام خداوند متعال، تنها مسیر رهایی از آتش دوزخ است.
در روایتی مستند از سلسلهای از معصومین (علیهمالسلام)، از امام رضا (علیهالسلام) تا پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) و حتی از ملائکۀ مقرب و ابزارهای خلقت (لوح و قلم)، نقل شده است که خداوند عزوجل میفرماید: « ولایت و دوستی علی بن ابیطالب (علیهالسلام) قلعۀ محکم من است؛ پس هرکس که در آن داخل شود، از آتش دوزخ من در امان است.» [۴]
خلیفۀ الهی
امام رضا (علیهالسلام) در یکی از روایات خود، با استناد به آیات قرآن و نقل از پدران بزرگوارشان تا پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله)، اهمیت مقام خلافت الهی و منزلت امیرمؤمنان (علیهالسلام) را تبیین کرده و او را بهعنوان چهارمین خلیفۀ الهی معرفی میکند.
امام رضا (علیهالسلام) از پدران گرامیشان از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) روایت کردهاند که آن حضرت فرمودند: «روزی همراه با پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در یکی از کوچههای مدینه قدم میزدیم که ناگهان مردی بلندقد، چهارشانه و با ریشی انبوه به ما رسید. او به پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) سلام کرد و بعداز احوالپرسی با ایشان، رو به من کرده و گفت: «سلام بر تو ای چهارمین خلیفه، و رحمت و برکات خدا بر تو باد.» سپس رو به پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) کرد و پرسید: «ای رسول خدا، آیا این سخن درست است؟» پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «آری، چنین است.»
پساز آنکه آن مرد از ما گذشت و رفت، عرض کردم: «یا رسول الله! معنای این سخن پیرمرد و تصدیق شما چه بود؟»
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: « الحمدلله! تو متصف به آن صفتی هستی که خداوند در قرآن فرموده است: «إنّی جاعِلٌ فی الأرضِ خَلیفَهً، من در زمین جانشینی قرار میدهم.» (سورۀ بقره آیۀ ۳۰) نخستین خلیفه که خداوند بر روی زمین قرار داد، حضرت آدم بود. سپس خداوند دربارۀ داوود میفرماید: « یا داوُدُ إنّا جَعَلناک خَلیفَهً فی الأرضِ فَاحکُم بَینَ النّاسِ بِالحَقِّ، ای داوود، ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم تا میان مردم به حق داوری کنی.» (سورۀ ص آیۀ ۲۶)؛ پس داوود دومین خلیفه است. همچنین خداوند از موسی (علیهالسلام) حکایت میکند که به هارون فرمود: «اخلُفنی فی قَومی و أصلِح، در میان قوم من جانشین باش و اصلاح کن.» (سورۀ اعراف آیۀ ۱۴۲)؛ پس هارون سومین خلیفه است که موسی او را جانشین خود قرار داد.
سپس پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به آیهای دیگر اشاره فرمودند: «و أذانٌ مِنَ اللهِ و رَسولِهِ إلَى النّاسِ یومَ الحَجِّ الأکبَرِ، و [این اعلامِ بیزاریِ] خدا و رسولش از مشرکین، اعلامی است ازسوی خدا و رسولش بهسوی مردم در روز حج بزرگ.» (سورۀ توبه آیۀ ۳)
در ادامه پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «تو همان تبلیغکننده از جانب خدا و پیامبر، وصی، وزیر، قضاکنندۀ قرض و اداکنندۀ امانات من هستی؛ و منزلت تو نسبت به من، همانند منزلت هارون نسبت به موسی است، با این تفاوت که پساز من پیامبری نخواهد آمد. بنابراین، تو همان چهارمین خلیفه هستی که آن پیرمرد به تو سلام داد. آیا میدانستی آن پیرمرد که بود؟» عرض کردم: «خیر.» حضرت فرمودند: «او برادر تو، خضر (علیهالسلام) بود.» [۵]
صدیق و فاروق امت
امام رضا (علیهالسلام) روایت کردهاند که در تعالیم نبوی، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) جایگاهی ممتاز و بینظیر دارند. ایشان بهعنوان برگزیدۀ خداوند، جانشین پیامبر (صلیاللهعلیهوآله)، و یکی از ارکان هدایت و نجات امت معرفی شدند.
امام رضا (علیهالسلام) از پدران گرامیشان از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) روایت کردهاند که پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «برای هر امتی، صدیق و فاروقى است؛ و صدیق و فاروق این امت، علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است. او کشتی نجات و درگاه توبۀ این امت است، و او مانند یوشع، شمعون و ذوالقرنین این امت است.
ای مردم! علی، برگزیدۀ خدا و جانشین من پساز من است؛ او همان امیرمؤمنان (علیهالسلام) و برترین اوصیا من است. هرکس با او به ستیز برخیزد، با من به ستیز برخاسته است؛ هرکس به او ستم کند، بیگمان به من ستم کرده است؛ و هرکس بر او چیرگی کند، بر من چیرگی نموده است. هرآنکس که به او نیکی کند، به من نیکی کرده و هرکس به او جفا کند به من جفا کرده است و هرکس با او دشمنى نماید با من دشمنى ورزیده است، هرکس او را دوست بدارد، مرا دوست داشته است؛ زیرا او برادر و پشتیبان من است، از طینت من آفریده شده و من و او یک نور واحدیم.» [۶]
کشتی نجات
امام رضا (علیهالسلام) به پیوستگی ناگسستنی میان ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و پیروی از ائمه اشاره میکند که تنها مسیر برای دستیابی به حزب حق است.
امام رضا (علیهالسلام) از اجداد گرامیشان، از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) روایت کردهاند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «هرکس دوست دارد، سوار کشتى نجات شود و به دستگیرۀ محکم آن چنگ زند و به ریسمان محکم الهی درآویزد، پس باید بعداز من علی را دوست بدارد و دشمن او را دشمن بدارد، و باید به ائمۀ هدایت از اولاد او، اقتدا کند زیرا آنان جانشینان و اوصیا و حجتهای الهی بر خلق بعداز من هستند. آنان سروران امت من و پیشرو پیامبران بهسوی بهشتاند. بدانید که پیروان آنان، همان حزب من و حزب خداوند متعال هستند و دشمنان آنان، حزب شیطاناند.» [۷]
در نگاه امام رضا (علیهالسلام)، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مظهر پیوند الهی و محور هدایت امت است.
ابنیزید روایت میکند: «از حضرت اباالحسن الرضا (علیهالسلام) دربارۀ آیۀ «و اعتَصِموا بِحَبلِ اللهِ جَمِیعاً، و به ریسمان محکم الهی همگی متمسک شوید» (سورۀ آل عمران آیۀ ۱۰۳) پرسیدم؛ حضرت فرمودند: «ریسمان محکم الهی، همان علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است.» [۸]
تجلی نام «علی» در قلب معراج
امام رضا (علیهالسلام) با ذکر روایت معراج، ارتباط میان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را فراتر از یک رابطۀ انسانی دانسته و در حقیقت، یک امر الهی و از قبل تعیینشده بیان کرده است.
امام رضا (علیهالسلام) از اجداد گرامیشان، از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) روایت کردهاند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «آن شب که مرا به معراج بردند، جبرئیل مرا بر بال راست خود قرار داده بود و مرا بهسوی آسمانها برد. در میانۀ راه، از من پرسیده شد: «چه کسى را جانشین خود، براى اهل زمین قرار دادى؟» گفتم: «بهترین اهل زمین، علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را، که برادر، دوست، داماد و پسرعموی من است.»
پس به من خطاب شد: «ای محمد! آیا تو او را دوست داری؟» پاسخ دادم: «آری، ای پروردگار جهانیان!»
آنگاه فرمان آمد: «او را دوست بدار و امت خود را نیز به دوست داشتن او فرمان ده؛ همانا من «علیاعلی» هستم و از نام خود، نام او را برگزیدم و او را «علی» نام نهادم.»
سپس جبرئیل فرود آمد و گفت: «خداوند بر تو سلام میفرستد و به تو میگوید: بخوان!»
گفتم: «چه بخوانم؟»
گفت: «وَ وَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَ جَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیّاً، و از رحمت خویش به آنان بخشیدیم و برای آنان نامی نیک و والامرتبه قرار دادیم.» (سورۀ مریم آیۀ ۵۰) [۹]
پیمان ایمان با ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
امام رضا (علیهالسلام) در روایتی تأکید کردند که پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) مرزهای ایمان و کفر را با ارتباط با امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و خاندان هدایت تبیین کردهاند.
حسین بن خالد از اصحاب امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) روایت میکند که امام رضا (علیهالسلام) از پدران بزرگوارشان از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نقل فرمودند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «هرکس میخواهد به دین من متمسک شود و پساز من بر کشتیِ نجات سوار گردد، باید از علی بن ابیطالب (علیهالسلام) پیروی کند؛ با دشمنانش دشمن و با دوستانش دوست باشد. همانا او در زمان حیات من و پساز مرگ من، وصی و جانشین من است؛ او امام هر مسلمان و فرمانروای هر مؤمنی پساز من خواهد بود. گفتار او گفتار من، فرمان او فرمان من، نهی او نهی من، و پیرو او پیرو من است؛ و یاور او، یاور من است. هر کس یاریِ او را رها کند، در حقیقت از یاری من دست شسته است.
سپس فرمودند: هرکس پساز من از علی جدا شود، من در روز قیامت او را نخواهم دید و او نیز مرا نخواهد دید؛ هرکس با علی مخالفت کند، خداوند بهشت را بر او حرام کرده و جایگاهش را آتش قرار میدهد. هرکس دست از یاری علی بردارد، خداوند در روز حساب، او را یاری نخواهد کرد؛ اما هرکس علی را یاری کند، در روز ملاقات با پروردگار، خداوند او را یاری خواهد کرد و هنگام پرسشها، حجت خدا را در گوش او تلقین خواهد نمود.
در ادامه فرمودند: «حسن و حسین (علیهماالسلام) پساز پدرشان، دو پیشوای امت و دو سرور جوانان اهل بهشت هستند؛ مادرشان سرور زنان جهانیان و پدرشان سرورِ اوصیا است. از فرزندان حسین (علیهالسلام)، نُه امام هستند که نهمین آنان، قائم فرزندان من است؛ اطاعت از آنان، همان اطاعت از من و نافرمانی از آنان، نافرمانی از من است.
من به درگاه خدا شکایت میکنم از کسانی که فضل ایشان را انکار میکنند و پساز من، حق آنان را نابود میسازند؛ و خداوند برای دوست داشتن و یاری عترت من و امامان امت، و نیز برای انتقام گرفتن از منکران حق آنان، کافی است: «و سَیَعلَمُ الَّذینَ ظَلَموا أیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبونَ، و بهزودی کسانی که ستم کردند، خواهند دانست که به چه جایگاهی بازمیگردند.»» (سورۀ شعراء آیۀ ۲۲۷) [۱۰]
عبور از صراط با ولایت مولای متقیان
امام رضا (علیهالسلام) در روایتی بیان کردهاند که پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) مظلومیت و مقام والای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در قیامت را ترسیم کردهاند، جایی که پیروزی بر صراط و ورود به بهشت تنها از طریق ولایت مولای متقیان امکانپذیر است.
ابراهیم بن ابیمحمود از اصحاب امام کاظم و امام رضا (علیهماالسلام) روایت میکند که امام رضا (علیهالسلام) از پدران بزرگوارشان از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نقل فرمودند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «ای علی! تو پساز من مظلوم خواهی بود؛ وای بر کسی که به تو ستم کند، و خوشا به حال کسی که از تو پیروی نماید و هیچکس را بر تو ترجیح ندهد. ای علی! تو کسی هستی که پساز من، دیگران با تو میجنگند؛ وای بر کسی که با تو بجنگد و خوشا به حال کسی که همراه تو جنگ کند. ای علی! تو کسی هستی که پساز من، با کلام من سخن میگویی و به زبان من تکلم میکنی؛ وای بر کسی که سخنانت را رد کند و خوشا به حال کسی که گفتارت را بپذیرد.
ای علی! تو پساز من سرور این امت و امام و خلیفۀ آنان هستی؛ هرکس از تو جدا شود، در قیامت از من جدا خواهد بود و هرکس با تو همراه باشد، در قیامت با من همراه خواهد بود. ای علی! تو نخستین کسی هستی که به من ایمان آورد و مرا تصدیق کرد؛ نخستین کسی که در راه من یاریام کرد و با دشمنانم جهاد نمود؛ و نخستین کسی که درحالیکه مردم در غفلت و جهل بودند، با من نماز خواند.
ای علی! تو نخستین کسی هستی که در قیامت همراه با من سر از خاک بر خواهی داشت و نخستین کسی هستی که با من از صراط عبور خواهی کرد. پروردگارم به عزت خود سوگند یاد کرده است که هیچکس از صراط عبور نخواهد کرد، مگر کسی که با ولایت تو و ولایت امامان از نسل تو، برات نجات از آتش را در دست داشته باشد.
ای علی! تو نخستین کسی هستی که بر حوض (کوثر) وارد میشوی و دوستانت را از آن سیراب و دشمنانت را از آن دور میکنی. تو در آن زمانی که من در مقام محمود قرار میگیرم، همراه من خواهی بود و برای دوستان ما شفاعت میکنی و شفاعت تو مورد قبول واقع خواهد شد.
ای علی! تو اولین کسی هستی که به بهشت وارد میشوی درحالیکه پرچم به دست داری که آن، پرچم حمد است و هفتاد تکه دارد و هر تکۀ آن از ماه و خورشید وسیعتر است، تو صاحب درخت طوبی در بهشت هستی، ریشۀ آن در خانۀ تو و شاخه و برگهایش در خانۀ شیعیانت و دوستداران توست.» [۱۱]
منابع
[۱] عیون اخبار الرضا (علیهالسلام)، ج۲، ص ۳۵۸.
[2] تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره، جلد۱، صفحۀ۲۹۷
[3] عیون اخبار الرضا (علیهالسلام)، جلد۱، صفحۀ۱۳۴
[4] معانی الأخبار، جلد۱، صفحۀ۳۷۱
[5] عیون اخبار الرضا (علیهالسلام)، جلد۲، صفحۀ۹
[6] عیون اخبار الرضا (علیهالسلام)، جلد۲، صفحۀ۱۳
[7] امالی صدوق، جلد۱، صفحۀ۱۸
[8] تفسیر عیاشی، جلد۱، صفحۀ۱۹۴
[9] شواهد التنزیل، جلد۱، صفحۀ۴۶۳
[10] کمال الدین و تمام النعمه، جلد۱، صفحۀ۲۶۰
[11] عیون اخبار الرضا (علیهالسلام)، جلد1، صفحۀ۳۰۳
