ابوالیقظان عمار بن یاسر عنسی، معروف به عمار یاسر، وی فرزند یاسر و سمیه اولین شهدای اسلام بود. او در نهم صفر سال ۳۷هجری قمری در جنگ صفین درحالیکه در رکاب امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میجنگید، شهید شد.
عمار بعداز شهادت پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در حمایت از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در ابتدا از بیعت با ابوبکر سرباز زد. وی در حکومت امیرمؤمنان (علیهالسلام) در جنگهای جمل و صفین شرکت داشت. شهادت او تأییدی بر حقانیت راه مولای متقیان در جنگ صفین بود، چون پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله) در مورد عمار فرموده بودند: «حق با عمار است، هرجا که او باشد.»
آرامگاه عمار در شهر رقۀ سوریه کنار آرامگاه اویس قرنی قرار دارد .
اشتیاق بهشت به عمار
عمار بن یاسر با همسویی کامل با امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، در مسئلۀ رهبری با خلفا مخالفت کرد. او در کنار چهرههایی چون سلمان، ابوذر و مقداد، از ارکان اصلی و پیشگامان تشیع به شمار میرفت.
پيامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) در مورد عمار و صحابۀ خاص فرمودند: «اى على! بهشت مشتاق تو و عمار و سلمان و ابوذر و مقداد است.» [1]
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) دراینباره فرمودند: «زمین برای هفت نفر آفریده شده است که بهواسطۀ آنان مردم روزی داده میشوند، باران میبارد و پیروزی نصیب میگردد: ابوذر، سلمان، مقداد، عمار، حذیفه و عبدالله بن مسعود و من که پیشوای آنانم.» [2]
دفاع از ولایت در لحظۀ شهادت
دفاع شجاعانۀ عمار یاسر از ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در نبرد صفین یکی از برجستهترین جلوههای وفاداری و شجاعت در تاریخ اسلام است. عمار با تمام وجود در کنار امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ایستاد و برای اهداف او مبارزه کرد، تاجاییکه جان خود را در راه این هدف والا فدا نمود.
در روز نهم نبرد، عمار بن یاسر در میان کارزار مجروح شد و به شهادت رسید. او هنگامی که پرچم عمروعاص را در میدان دید، گفت: «به خدا سوگند، من با این پرچم در سه نبرد جنگیدهام، اما این نبرد از آن سه نبرد، هدایتیافتهتر نیست.» سپس عمار این اشعار را خواند: «ما درگذشته بهسبب نزول قرآن با شما جنگیدیم و امروز بهسبب تفسیر و تأویل درست آن با شما میجنگیم؛ جنگی که سرها را از تن جدا میکند و دوستان را از یکدیگر جدا میسازد، یا اینکه حق را به مسیر اصلیاش بازمیگرداند.»
عمار که تشنگی بر او چیره شده بود، طلب آب کرد. زنی با دستانی بلند نزد او آمد که نمیدانم ظرف بزرگی همراه داشت یا مشکی کوچک که اندکی شیر در آن بود. پساز نوشیدن، عمار گفت: «امروز بهشت زیر سایۀ نیزههاست. امروز محبوبانم، یعنی محمد (صلیاللهعلیهوآله) و یاران او را دیدار خواهم کرد. به خدا سوگند، اگر ما را تا نخلستانهای هَجَر نیز عقب برانند، باز هم یقین داریم که ما برحق هستیم و آنان بر باطلاند.» [3]
شهادت عمار و توطئۀ معاویه
یکی از توطئههای معاویه در میانۀ نبرد صفین تلاش برای متهمکردن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در شهادت عمار یاسر بود. معاویه سعی کرد تا با جعل دلایل و مستندات، مولای متقیان را مقصر این رویداد نشان دهد تا وجهۀ او را در میان مسلمانان خدشهدار کند.
هنگام شهادت عمار، عبدالله پسر عمروعاص با دلسوزی به پدرش گفت: «آیا عمار را کشتید، درحالیکه پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرموده بود که عمار را گروه سرکش به قتل خواهد رساند و قاتل او در آتش خواهد بود؟» عمرو به معاویه گفت: «آیا میشنوی عبدالله چه میگوید؟ معاویه در پاسخ گفت: «او را کسی کشت که او را به میدان جنگ آورد!»
این سخن در میان اهل شام پیچید و سرانجام به گوش امیرالمؤمنین (علیهالسلام) رسید. ایشان با استدلالی قاطع پاسخ دادند: «اگر این منطق درست باشد، پس پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) قاتل حمزه (علیهالسلام) خواهد بود؛ چراکه او را به میدان جنگ بدر آورده بود!» [4]
جایگاه عمار در کلام مولای متقیان
حضرت امیرمؤمنان (علیهالسلام) در اشاره به شرایط صلح معاویه از عمار به نیکی یاد کرده و میفرماید: «معاویه در برخی از شرایط صلح از من خواست که گروهی از یاران برگزیده و نیکوکار پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) را به او تحویل دهم که ازآنجمله، عمار بن یاسر بود. خدا رحمت کند عمار را، اما مگر میتوان کسی همچون او یافت؟ ما او را در کنار رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) میدیدیم؛ بهگونهای که اگر پنج نفر از ما در صف مقدم بودند، عمار نفر ششم بود و اگر چهار نفر بودند، او نفر پنجم محسوب میشد. معاویه در صلح شرط کرده بود که آن یاران را بکشد و به دار بیاویزد.» [5]
پیوند ایمان و وجود عمار
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) همواره بر ایمان راسخ عمار تأکید داشتند. بهطوری که ابوعمرو کندی، از یاران امام حسین (علیهالسلام)، روایت میکند که روزی در حضور امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بودیم و مردم ایشان را درحالی دیدند که سرحال و شادمان بودند. در آن حال، مردم از ایشان خواستند تا از عمار بن یاسر برایشان بگویند. حضرت فرمودند: «او مردی است که خداوند ایمان را با گوشت، پوست و موی او درآمیخته است؛ بهگونهای که هرکجا که برود، ایمان نیز با او همراه میشود و هرگز شایسته و ممکن نیست که آتش دوزخ، او را بهسوی خود بکشد و در کام خود فرو ببرد.» [6]
خاکسپاری عمار توسط مولای متقیان
وقتی عمار در جنگ صفین به شهادت رسید. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بر او نماز گزارد. ایشان پساز شهادت عمار اشعاری را در کنار بدنش به این مضمون خواند: «ای مرگ که قطعاً سراغ من نیز میآیی مرا راحت کن که همۀ دوستانم را از دستم گرفتی، تو را نسبت به این دوستانم تیزبین میبینم، که گویی چراغ بدست، دنبال آنها میگردی.» [7] [8]
منابع
[1] روضة الواعظین، جلد ۲، صفحۀ ۲۸۰.
[2] الخصال، جلد ۲، صفحۀ ۳۶۰.
[3] وقعة صفين، صفحۀ ۳۴۰.
[4] کشف الغمة فی معرفة الأئمه، جلد ۱، صفحۀ ۲۶۰
[5] شرح الاخبار فی فضائل الأئمه اطهار، جلد ۱، صفحۀ ۳۴۵
[6] الغارات، جلد ۱، صفحۀ ۱۷۷.
[7] ابن سعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج۳، ص۲۶۲.
[8] مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۳، ص۱۹.
