امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهعنوان نخستین امام و وارث علم پیامبران، نقش ادامهدهندۀ راه انبیا، ازجمله حضرت آدم (علیهالسلام) را دارد. ارتباط معنوی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با پیامبران پیشین نشاندهندۀ جایگاه ویژۀ ایشان در امتداد سلسلۀ هدایت الهی است.
عقوبت حسادت و کلید توبه
پیامبر خاتم بارها به نقش و جایگاه حضرت آدم (علیهالسلام) بهعنوان اولین انسان و خلیفۀ خدا روی زمین اشاره کردهاند.
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) در خطبۀ غدیر ضمن هشدار نسبت به حسادت به امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، و دلیل هبوط حضرت آدم، نقش حساس ایشان را در هدایت و نگهبانی امت اسلامی یادآوری کردهاند: «ای مردم، شیطان آدم را با حسد از بهشت بیرون کرد. مبادا به علی (علیهالسلام) حسادت کنید که اعمالتان نابود میشود و قدمهایتان میلغزد. آدم به خاطر یک خطا به زمین فرستاده شد درحالیکه انتخاب شدۀ خداوند بود، پس شما چگونه خواهید بود درحالیکه شمایید و در بین شما دشمنان خدا هستند.»(۱)
همچنین، پیامبر خاتم با اشاره به داستان حضرت آدم و توبۀ او، اهمیت توسل به اهلبیت، ازجمله امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، برای پذیرفته شدن توبه و کسب رضایت الهی را اینگونه روایت کرده است.
از پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) دربارۀ کلماتی که آدم از پروردگارش آموخت و خدا پساز آن توبۀ او را پذیرفت پرسیده شد؛ پیامبر خاتم فرمودند: «آدم (علیهالسلام) خدا را به آبروی محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهمالسلام) قسم داد که توبهاش را بپذیرد.»(۲)
روایت حضرت امیر از اولین پیامبر الهی
در میان خطبهها، نامهها و حکمتهای نقلشده از امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، نام ده نفر از انبیای الهی ذکر شده است که یکی از این انبیا، حضرت آدم (علیهالسلام) است.
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در سخنانش به جایگاه برجسته و نقش کلیدی حضرت آدم (علیهالسلام) بهعنوان نخستین انسان و خلیفۀ خداوند در زمین اشاره میکنند.
ضمن تأکید بر گسترش زمین و ارادۀ نافذ الهی، حضرت آدم را برترین مخلوق خداوند میدانند که برای مدیریت و آبادانی زمین برگزیده شده است.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «زمانی که خداوند زمینش را گستراند و امرش را نافذ و جاری کرد، آدم (علیهالسلام) را بهعنوان برترین مخلوق برگزید و او را اولین خلق خویش قرارداد.»(۳)
مولای متقیان در روایتی با استناد به آیۀ ۳۰ سورۀ بقره، مأموریت حضرت آدم را تبیین میکنند و اشاره دارند که تمامی زمین برای استفادۀ او و تکامل بشر است.
حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) دربارۀ قول خداوند درآیۀ ۳۰ سورۀ بقره «إنّي جاعِلٌ في الأرضِ خَلیفَةً؛ انسان، جانشين دائمى خداوند در زمين است» فرمودند: «تمام زمین برای آدم (علیهالسلام) بود.»(۴)
همچنین دربارۀ کلمات الهی که حضرت آدم (علیهالسلام) بهواسطۀ آنها به درگاه خدا توبه کرد، نشان از جایگاه والای اهلبیت (علیهمالسلام) دارد. بدین معنا که اهلبیت همان کلمات مقدسی هستند که خداوند به حضرت آدم آموخت تا راه بازگشت و توبه را بیابد
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «ما همان کلماتی هستیم که آدم (علیهالسلام) از پروردگارش دریافت نمود و با آنها بهسوی خدا توبه کرد.»(۵)
روز توبۀ حضرت آدم
امام صادق (علیهالسلام) به پذیرش توبۀ حضرت آدم (علیهالسلام) اشاره میکند و بیان مینماید که این اتفاق در روز غدیر رخ داده است.
امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «غدیر روزی است که در آن، خداوند توبۀ آدم (علیهالسلام) را پذیرفت، به همین خاطر، آدم به پاس شکر این نعمت، این روز را روزه گرفت.»(۶)
امام رضا (علیهالسلام) به تشبیه زیبایی میان پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) ازسوی مؤمنان در روز غدیر و فرمانبُرداری فرشتگان از دستور الهی برای سجده بر حضرت آدم (علیهالسلام) پرداختهاند.
حضرت امام رضا (علیهالسلام) فرمود: «مَثل مؤمنین در قبول ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در روز غدیر خم، مَثَل ملائکه در سجودشان مقابل حضرت آدم (علیهالسلام) است؛ و مَثل کسانی که در روز غدیر از ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) سرباز زدند، مَثل شیطان است.»(۷)
نجف، مزار انبیا از آدم تا نوح
مفضل از امام صادق (علیهالسلام) در مورد اشتیاقش برای زیارت مزار امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میپرسد که امام ضمن بازگویی ماجرای انتقال تابوت حضرت آدم به غری (نجف) توسط حضرت نوح، از ویژگیها و جایگاه خاص نجف بهعنوان مکانی مقدس سخن میگویند.
مفضل نقل کرده است: «به حضور امام صادق (علیهالسلام) رسیدم و گفتم: دلم میخواهد به نجف بروم. امام فرمود: چرا مشتاق رفتن به آنجا هستی؟
من عرض کردم: به خاطر علاقهام به امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)، میخواهم ایشان را زیارت کنم.
امام پرسید: آیا میدانی زیارت او چه جایگاهی دارد؟ گفتم: نه، ای فرزند رسول خدا. لطفاً به من توضیح دهید.
امام فرمودند: وقتی برای زیارت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میروی، بدان که استخوانهای حضرت آدم، بدن حضرت نوح و پیکر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را زیارت میکنی.
من پرسیدم: چگونه استخوانهای حضرت آدم که گفته شده در کعبه است، در کوفه قرار گرفتهاند؟
امام پاسخ دادند: زمانی که حضرت نوح در کشتی بود، خداوند به او وحی کرد که هفت بار به دور کعبه طواف کند. نوح دستور خدا را اجرا کرد و از زیر آب تابوتی که استخوانهای آدم در آن بود بیرون کشید و آن را در کشتی گذاشت. سپس به محل مسجد کوفه رسید. خداوند به زمین فرمان داد که آب را فرو ببرد. پس نوح تابوت را در منطقۀ غری (نجف) دفن کرد.
غری بخشی از کوهی است که خدا با موسی در آن مکان صحبت کرد، عیسی آنجا مقدس شمرده شد، ابراهیم به مقام خلیلاللهی رسید و پیامبر اسلام در آنجا به لقب حبیبالله برگزیده شد. اینجا جایگاه انبیاست، و در کنار آنان کسی شریفتر از علی بن ابیطالب (علیهالسلام) ساکن نشده است.
پس هنگامی که به زیارت نجف میروی، گویی آدم، نوح، پیامبر خاتم و امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) سرور اوصیا را زیارت کردهای.
بدان که برای زائر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) هنگام دعا، درهای آسمان گشوده میشود. پس این فرصت بزرگ را از دست نده و دعا و خیرخواهی را فراموش نکن.»(۸)
منابع
۱.عوالم العلوم، جلد ۱۵، صفحۀ ۱۷۸
2. وسائل الشیعه، جلد ۷، صفحۀ ۹۸
3. بحار الانوار، جلد ۵۴، صفحۀ ۱۰۶
4. وسائل الشیعه، جلد ۹، صفحۀ ۵۳۰
5.بحار الانوار، جلد ۲۷، صفحۀ ۳۳
6.اقبال الاعمال، جلد ۱، صفحۀ ۴۶۶
7.عوالم العلوم، جلد ۱۵، صفحۀ ۲۲۲
۸. کامل الزیارات، جلد ۱، صفحۀ ۳۸
