آیات ۲۵ و ۲۶ سورۀ توبه، به تمایز میان کسانی که در لحظات بحرانی از میدان گریختند و کسانی که پایدار ماندند، اشاره دارند. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در بسیاری از نبردها، ازجمله جنگ حنین، نماد شجاعت و پایداری بود و هیچگاه از میدان جنگ عقبنشینی نکرد.
آیۀ ۲۵سورۀ توبه
لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ في مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرينَ
آیۀ ۲۶ سورۀ توبه
ثُمَّ أَنْزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذينَ كَفَرُوا وَ ذلِكَ جَزاءُ الْكافِرينَ
به روایت امام هادی (علیهالسلام) در زیارت غدیریه، این آیات یادآور جایگاه والای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
در فرازی از زیارت غدیریه با اشاره آیۀ ۲۵سورۀ توبه آمده است:
«تو بودی که مشرکان را برای حفظ پیامبر خاتم به راست و چپ دفع میکردی تا خدا گزند آنان را درحالی که ترسان بودند از شما دو بزرگوار برگرداند و شکستخوردگان را به وسیلۀ تو یاری کرد و روز حنین، بنابر آنچه قرآن در این آیه به آن گویا شد:
زمانی که فزونی افرادتان شما را مغرور و شگفتزده کرد، ولی تعداد زیاد افراد، خطر را از شما برطرف نکرد و زمین با همۀ فراخیاش بر شما تنگ شد، آنگاه پشتکُنان از عرصۀ نبرد گریختید؛ سپس خداوند (نعمت) آرامش خود را بر پیامبرش و مؤمنان نازل کرد.»
در فرازی از زیارت غدیریه آیۀ ۲۶سورۀ توبه آمده است:
«مؤمنان، تو بودی و همراهانت و عمویت عباس که شکستخوردگان را صدا میزد: ای اصحاب سورۀ بقره، ای اهل بیعت شجره تا جماعتی به او پاسخ دادند که تو رنج آنها را کفایت کردی و به جای آنها کمک را عهدهدار شدی، پس نومید از پاداش برگشتند و امیدوار به وعدۀ خدای تعالی بهسبب توبه و این است سخن خدا که عظیم باد یادش: آنگاه خداوند بعداز این (گناه فرار از جبهه)، توبۀ هرکس را بخواهد میپذیرد، آن گاه خدا آرامش خود را (که حالت طمأنینۀ قلبی است) بر پیامبرش و مؤمنان نازل کرد، و لشکریانی که آنان را نمی دیدید (برای یاری مؤمنان) فرود آورد، و کسانی را که کفر می ورزیدند، به عذاب سختی مجازات کرد، و این است کیفر کفرپیشگان.»
آیات ۲۵ و ۲۶ سورۀ توبه که از آیات علوی در قرآن کریم است، اگرچه بهصورت مستقیم از نام امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در این آیات یاد نشده است، در تفسیرها و روایات اسلامی نقش ایشان به عنوان یاور واقعی پیامبر خاتم و شخصیتی که در سختترین شرایط نیز ثابتقدم بود، به عنوان نمونهای عملی از روحیۀ استقامت معرفی میشود.
ضحاک بن مزاحم از مفسران مشهور در تفسیر آیۀ ۲۵سورۀ توبه میگوید:
«این آیه دربارۀ کسانی که در جنگ حنین در کنار پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) ثابت قدم ماندند و متواری نشدند، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و عباس و ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب و عدۀ کمی از بنیهاشم نازل شد.»(۱)
در کتاب الافصاح فی الامامهْ در تفسیر آیۀ ۲۶سورۀ توبه آمده است:
«ثُمَّ أَنْزَلَ اللهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمؤْمِنِینَ؛ منظور از «مؤمنان» امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و هشت نفر از بنیهاشماند.
در آن هنگام عباس بن عبدالمطلب طرف راست رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) و فضل بن عباس طرف چپ و ابوسفیان بن حرث در وقت کوچ کردن استر آن جناب زینش را گرفته بود و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با شمشیر پیشاپیش رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) به مدافعه میپرداخت و نوفل بن حارث و ربیعهْ بن حارث و عبداللَّه بن زبیر و عتبه و معتب دو فرزند ابولهب اطراف آن حضرت را گرفته بودند.»(۲)
منابع
۱. تفسیر اهلبیت (علیهمالسلام) ج۶، ص۹۲ شواهد التنزیل، ج۱، ص۳۳۱
۲. تفسیر اهلبیت (علیهمالسلام) ج۶، ص۹۰ الارشاد، ج۱، ص۱۴۰/ کشف الغمهْ، ج۱، ص۲۲۱/ نهج الحق، ص۲۵۰/ کشف الیقین، ص۱۴۲
