دریافت نامهای از امام هادی (علیهالسلام) به مردم اهواز، دریچهای است بهسوی فهم عمیقتر جایگاه قرآن و عترت در هدایت بشر. این نامه، در کنار زیارت غدیریه، شواهدی روشن از حقانیت ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ارائه میدهد که برآمده از نص صریح قرآن، فرمایشات پیامبر خاتم (صلیاللهعلیهوآله) و تبیین امامان معصوم است.
ولادت و دورۀ امامت
علی بن محمد مشهور به امام هادی یا امام علی النقی (علیهالسلام) در نیمۀ ذیالحجه سال ۲۱۲ قمری به دنیا آمد، ایشان دهمین امام شیعیان و فرزند امام جواد (علیهالسلام) است.
امام هادی (علیهالسلام) بهمدت ۳۴سال، امامت را به عهده داشت. دوران امامت ایشان با خلافت چند تن از خلفای عباسی ازجمله متوکل همزمان بود.
او بیشتر سالهای امامتش را در سامرا تحت نظارت حاکمان عباسی گذراند. از امام هادی (علیهالسلام) زیارات جامعۀ کبیره و غدیریه به یادگار مانده است. [۱]
طبق مدارک تاریخی و حدیثی موجود ارتباط محکمی میان امام هادی (علیهالسلام) و مردم خوزستان وجود داشته است. با وجود همۀ سختگیریهایی که از ناحیۀ دستگاه حاکمه بنیعباس در این زمینه اعمال میشد، امام هادی (علیهالسلام) با مردم خوزستان در ارتباط بودهاند؛ امام هادی (علیهالسلام) در پاسخ به مردم اهواز که از آن حضرت دربارۀ جبر و تفویض پرسیدند نامهای مفصل می نویسند.
اشاره به آیۀ ولایت در نامه به مردم اهواز
امام هادی (علیهالسلام) در نامۀ خود به مردم اهواز در مورد سنجش درستی اخبار با آیات قرآن نوشتند: «صحت هر خبر را باید با قرآن سنجید؛ زیرا روشنترین و معتبرترین گزارش، همان است که تأیید آن در کتاب خدا آشکار باشد. ازجمله، همان حدیثی که همگان بر نقل آن از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) اتفاق دارند؛ آنجا که فرمود: من پساز خود، دو جانشین در میان شما میگذارم: کتاب خدا و عترتم. تا زمانی که به این دو تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد، و این دو از یکدیگر جدا نمیشوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.»
امام هادی (علیهالسلام) در ادامه فرمودند: «وقتی که شواهد این حدیث را بهصورت نص صریح در قرآن یافتیم، مانند آیۀ شریفۀ: إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ، سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی (مانند علی بن ابیطالباند) که همواره نماز را برپا میدارند و درحالی که در رکوعند (به تهیدستان) زکات میدهند.
روایات علما هم این معنا را تأیید میکند که این آیه دربارۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شده است؛ زیرا او در حال رکوع، انگشتر خود را صدقه داد و خداوند بهخاطر آن از وی تشکر کرده و این آیه را در شأن او نازل کرد.»
حدیث غدیر و تصریح پیامبر خاتم
امام هادی (علیهالسلام) در ادامۀ نامه به واقعۀ غدیر اشاره کردند و نوشتند: «دیدیم که پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) با بیانی روشن و صریح، به اصحاب خود فرمود: هرکس من مولای اویم، ازاینپس علی (علیهالسلام) مولای اوست. خدایا، دوست بدار هرکه او را دوست بدارد و دشمن بدار هرکه با او دشمنی کند، و علی (علیهالسلام) دین مرا ادا میکند، وعدۀ مرا به انجام میرساند، و پساز من خلیفۀ شما خواهد بود.»[۲]
بیان مظلومیت مولای متقیان در زیارت غدیریه
در زمان خلافت معتصم عباسی، حضرت امام هادی (علیهالسلام) از مدینه به سامرا فراخوانده شدند. در روز غدیر، امام هادی (علیهالسلام) به نجف رسیدند و به زیارت حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) پرداختند. این زیارت، به همین مناسبت، به نام زیارت غدیریه مشهور شد.
امام هادی علیهالسلام در زیارت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در روز غدیر میفرمایند:
«محنت و سختی تو در مواجهۀ با آن دو [ابوبکر و عمر]، شبیه شد به محنت و سختی تمامی انبیا (علیهمالسلام) در زمانهایی که تنها بودند و یاوری نداشتند.» [۳]
استنادات قرآنی در زیارت غدیریه
استناد به آیات قرآن در زیارت غدیریه فراوان است. ۷۸ آیه شریفه در زیارت غدیریه آمده است که بر محور بیان فضایل امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
آیۀ سقاية الحاج و عمارة المسجد
مولای متقیان در شورای ششنفره که پساز مرگ خلیفۀ دوم برای تعیین خلیفه تشکیل شد، برای اثبات شایستگی و برتری خود به خلافت به شأن نزول این آیه دربارۀ خود استناد کرد و دراینباره جابر بن انصاری از امام باقر (علیهالسلام) روایت کرده است :
«زمانی که لحظۀ مرگ عمربنخطاب فرا رسید و تصمیم به مشورت برای تعیین خلیفه داشت، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به آنها فرمودند: آیا خداوند آیۀ «أجَعَلتُم سِقايَةَ الحاجِّ و عِمارَةَ المَسجِدِ الحَرامِ كَمَن آمَنَ بِاللّهِ و اليَومِ الآخِرِ و جاهَدَ في سَبيلِ اللهِ لا يَستَوونَ عِندَ اللهِ، آیا آب دادن به حاجیان و آباد کردن مسجدالحرام را مانند (عمل) کسی قرار دادهاید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است؟! (این دو) نزد خدا برابر و یکسان نیستند و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمیکند. را دربارۀ کسی غیر از من نازل کرده است؟»
گفتند: «نه» [۴]
آیۀ اهل علم
در زیارت غدیریه به آیۀ۹ سورۀ زمر، برای بیان فضیلت علمی و عبادی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) اشاره شده است.
عبادت و بندگی مولای متقیان ظاهری نبود، بلکه در نهایت اخلاص بود مضمون اصلی آیه چنین است: «هَل يَستَوی الَّذينَ يَعلَمونَ و الَّذينَ لا يَعلَمونَ إنَّما يَتَذَكَّرُ أولوا الألبابِ»
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) فرمودند: «هَل يَستَوی الَّذينَ يَعلَمونَ و الَّذينَ لا يَعلَمونَ؟؛ آیا کسانی که معرفت و دانش دارند و کسانی که بیبهره از معرفت و دانشاند، یکسانند؟
ما اهلبیت و شیعیان ما صاحبان علم و خرد هستیم و کسانی که نمیدانند، دشمنان ما هستند. شیعیان ما هدایتشدگاناند.» [۵]
آیۀ محبت
آیۀ۵۴ سورۀ مائده که به «آیۀ محبت» مشهور است، یکی از ارکان اصلی استدلالها و مضامین بلند در زیارت غدیریه است.
امام هادی (علیهالسلام) در این زیارتنامه، با هوشمندی و دقت، این آیه را برای ترسیم جایگاه ویژۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و پیروان راستین ایشان به کار برده است.
در ادامه این آیه را میخوانیم: «يا أيُّها الَّذينَ آمَنوا مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن دينِهِ فَسَوفَ يَأتي اللهُ بِقَومٍ يُحِبُّهُم و يُحِبّونَهُ أذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنينَ أعِزَّةٍ عَلَى الكافِرينَ يُجاهِدونَ في سَبيلِ اللهِ و لا يَخافونَ لَومَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضلُ اللهِ يُؤتيهِ مَن يَشاءُ و اللهُ واسِعٌ عَليمٌ، ای اهل ایمان! هرکس از شما از دینش برگردد [زیانی به خدا نمیرساند] خدا بهزودی گروهی را میآورد که آنان را دوست دارد، و آنان هم خدا را دوست دارند؛ در برابر مؤمنان فروتناند، و در برابر کافران سرسخت و قدرتمندند، همواره در راه خدا جهاد میکنند، و از سرزنش هیچ سرزنش کنندهای نمیترسند. این فضل خداست که به هرکس بخواهد میدهد؛ و خدا بسیار عطاکننده و داناست.»
حضرت امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «این گروه، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و یارانشان هستند، زمانی که با گروههای ناکثین، قاسطین و مارقین جنگیدند.» [۶]
آیۀ ایثار
آیۀ۹ سورۀ حشر در زیارت غدیریه جایگاهی بسیار مهم دارد، چون دربارۀ انصار سخن میگوید و از ایثار، محبت و پاکی دل آنان نسبت به مهاجران یاد میکند. این آیه در متن زیارت، برای نشان دادن پایداری و حقیقتجویی یاران راستین ولایت به کار میرود.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) خطاب به حضار فرمودند: «شما را به خدا قسم میدهم! آیا در میان شما کسی هست که آیۀ «و يُؤثِرونَ عَلَى أنفُسِهِم و لَو كانَ بِهِم خَصاصَةٌ و مَن يوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَأولئِكَ هُمُ المُفلِحونَ، و در سینه های خود نیاز و چشم داشتی به آنچه به مهاجران داده شده است نمی یابند، و آنان را بر خود ترجیح می دهند، گرچه خودشان را نیاز شدیدی [به مال و متاع] باشد. و کسانی را که از بخل و حرصشان بازداشتهاند، اینان همان رستگارانند.» غیر از من دربارهاش نازل شده باشد؟»
گفتند: «نه!» [۷]
لعن دشمنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
زیارت غدیریه، در کنار بیان فضائل امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، با لعن دشمنان ایشان مرز روشن حق و باطل را ترسیم میکند و برائت از جبهۀ ستم را بهعنوان بخشی جداییناپذیر از ولایتپذیری معرفی میسازد.
ولایت و آسانی حساب
حدیثی از پیامبر رحمت (صلیاللهعلیهوآله) به ما میآموزد که اساس سادگی حساب الهی، در گرو «ولایت امام هدایتگر» است.
پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «اگر کسی دوست داشته باشد خدا به حساب او ساده رسیدگی کند، پس ولایت علی هادی (علیهالسلام) را در دل داشته باشد.» [۸]
منابع
[۱] مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
[۲] بحار الانوار، جلد۲، صفحۀ۲۲۵؛ احتجاج، جلد۲، صفحۀ ۴۵۰
[۳] المزار الکبیر، صفحۀ ۲۷۹
[۴] بحار الانوار، جلد۳۱، صفحۀ۳۳۶؛ ارشاد القلوب، جلد۲، صفحۀ ۲۶۱
[۵] بحار الانوار، جلد۸۹، صفحۀ ۸۵
[۶] بحار الانوار، جلد۶۶، صفحۀ ۳۵۱
[۷] بحار الانوار، جلد۳۱، صفحۀ۳۴۲؛ الاحتجاج، جلد۱، صفحۀ ۱۴۳
[۸] الفضائل، صفحۀ ۱۶۶
