در روزعید قربان، حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) خطبهای جامع و پرمغز ایراد فرمودند که حاوی معارف عمیق دینی، احکام شرعی و اندرزهای اخلاقی است. این خطبه با حمد و ثنای بیکران الهی آغاز شده و بر عظمت صفات پروردگار، ضرورت تقوا، ناپایداری دنیا و وظایف مؤمنان در قبال خالق و خلق تأکید دارد.
حمد و ستایش خداوند متعال
عبدالرحمن بن جندب، شخصیتی است که در روایت حدیث از پدرش، جندب بن عبدالله ازعلمای تابعین و از اصحاب امیرمؤمنان (علیهالسلام) محسوب میشود.
او از پدرش روایت میکند که: «حضرت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در روز عید قربان خطبهای خواند. سپس تکبیر گفت و فرمود: الله اکبر، الله اکبر، لا اله الا الله، و الله اکبر، الله اکبر، و لله الحمد، سپاس برای خداوندی است که ما را به این هدایت رساند؛ شکرگزاری نیز از آن اوست، برای اینکه ما را آزمود و حمد و سپاس مخصوص خداوند است برای آنچه از چهارپایان به ما روزی داد.»
بزرگی و صفات الهی
مولای متقیان در ادامه فرمود: «الله اکبر؛ به اندازۀ وزن عرش الهی، به اندازۀ خشنودی او، بهاندازۀ کشش کلماتش، و بهشمار قطرههای آسمانها و چکههای دریاها. نامهای نیکو برای اوست و حمد و سپاس در دنیا و آخرت نیز مخصوص اوست؛ تا خشنود شود، و از خشنودی هم فراتر رود، که او بلندمرتبه و بزرگ است.
خداوند از همهچیز بزرگتر است. او بزرگ و متکبر است؛ پروردگاری نیرومند، دارندۀ عزت، و مهربانی دلسوز که رحمتش فراگیر است. همان کسی که توبه را میپذیرد، از لغزشها میگذرد، و وقتی بندگانش هنوز قدرت دارند، بهسبب عفو، قلم بخشایش را بر گناهان میکشد. از رحمت خداوند جز گمراهان کسی ناامید نمیشود.»
گواهی بر یگانگی و رسالت
امیرمؤمنان (علیهالسلام) پس از حمد و ستایش پروردگار، سخنانی از یکتایی خداوند ایراد فرمود: «خداوند بزرگ است بسیار بزرگ و خالصانه به این اقرار دارم که هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست. هر بامداد و هر شامگاه او را تسبیح و نیایش میکنم.
سپاس مخصوص خداست؛ او را سپاس میگوییم، از او یاری میخواهیم، و از او آمرزش و هدایت میطلبیم. گواهی میدهم که هیچ معبودی جز خداوند یکتا نیست؛ بیهمتاست و شریکی ندارد. و نیز گواهی میدهم که محمد بنده و فرستادهی اوست.
هرکس از خدا و رسولش اطاعت کند، بیتردید هدایت یافته و به رستگاری بزرگی میرسد؛ و هرکس از خدا و پیامبرش سرپیچی کند، قطعاً به گمراهی دور و دراز گرفتار میشود.»
هشدار نسبت به ناپایداری دنیا
مولای متقیان در ادامهٔ خطبهٔ روز عید قربان، در مورد ناپایداری دنیا فرمودند: «ای بندگان خدا! شما را سفارش میکنم به تقوای الهی و به یاد کردن بسیار مرگ. از دنیایی که مردم پیشاز شما از آن کامی نگرفتند و بعداز شما هم برای کسی باقی نخواهد ماند، برحذر باشید؛ و بدانید سرنوشت کسانی که در آن هستند، همان سرنوشت گذشتگان است.
آگاه باشید؛ گویا دنیا پایان یافته و وداع خویش را اعلام کرده است. خوبیهایش ناشناخته ماند، و بهسرعت به دوستدارانش پشت میکند و میگذرد؛ و نابودی با آن آمیخته است و نزدیکانش را بهسوی مرگ میراند.»
دعوت به آمادگی برای سفر ابدی
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با تعابیری شاعرانه از فانی بودن این دنیا و سزای باقی در ادامۀ خطبه چنین فرمودند: «چیزی که از دنیا شیرین مینمود، تلخ میشود؛ و آنچه صاف و زلال بود، به تیرگی میگراید. از دنیا بیشاز تهماندهای مانند تهماندۀ آب ظرف یا جرعهای آب باقی نمیماند؛ آنقدر اندک که اگر تشنهای آن را بچشد، تشنگیاش رفع نمیشود.
پس ای بندگان خدا، برای کوچ کردن از آن آماده شوید و برای ترک دنیا عزم خود را جزم کنید؛ زیرا هیچ زندهای در بقا طمع نمیبندد و هیچ جانی نیست مگر آنکه فرمان مرگ را گردن نهاده است. برحذر باشید که آرزو بر شما چیره نشود و پایان عمر و اجل را دور نپندارید؛ که در نتیجۀ آن سنگدل خواهید شد و فریفتۀ آرزوها، نیرنگها و وعدههای شیطان نشوید زیرا شیطان دشمن شماست و به هلاکت و نابودیتان حریص است.»
عبادت خدا در فرصت زندگی
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) سپس توضیح دادند: «ای بندگان خدا، تا زندهاید خداوند را عبادت کنید. به خدا سوگند خدا اگر مانند شتران داغ دیده و فرزندمرده بنالید، و چنان شیون کنید که صدایتان مانند کبوتران غمزده بلند شود، و همچون راهبانِ گوشهنشین از دنیا کناره بگیرید و فریاد و زاری سر دهید، و برای درخواست قرب و نزدیکی، در بالا بردن مقام و منزلت نزد خودش یا آمرزش گناهی که کاتبان الهی نوشته و فرشتگان ثبت نموده، از مال و فرزندان در راه خدا بگذرید، هر آینه کم است در مقابل ثوابی که از جانب خداوند متعال امید دارید و در مقابل عذاب او میترسید.»
ناتوانی عمل انسان در برابر نعمتهای الهی
امیرمؤمنان (علیهالسلام) در وصف عظمت نعمات حضرت حق فرمودند: «سوگند به خدا اگر دلهایتان از ترس او کاملاً گداخته شود و چشمانتان از خوف او خون گریه کند، و سپس بهاندازۀ عمر دنیا زندگی کنید و بهترین اعمال را انجام دهید، باز هم کارهای شما با نعمتهای بزرگی که خدا به شما داده برابری نمیکند. شما تنها با رحمت و لطف او شایسته بهشت میشوید.
خداوند ما و شما را از اهل عدالت، توبه، و بازگشتکنندگان بهسوی خود قرار دهد.»
برکت و حرمت این روز
مولای متقیان روز عید قربان را روزی بزرگ دانسته و آداب و اعمال آن را خطاب به همگان اینطور یادآور شدند: «بدانید که امروز روزی است که حرمتی بس بزرگ دارد و برکتش مورد امیدواری است و در این روز امید آمرزش گناهان میرود.
پس خدا را بسیار یاد کنید و با توبه، انابه ، فروتنی و تضرع، خود را در معرض پاداش او قرار دهید. زیرا او همان کسی است که توبه بندگانش را میپذیرد، از گناهان درمیگذرد، و مهربان و دوستدار مؤمنان است.
پس خدا را بسیار یاد کنید و با توبه و انابه و فروتنی و تضرع خود را در معرض پاداش الهی قرار دهید زیرا اوست کسی که توبه را از بندگان خود میپذیرد و از گناهان درمیگذرد و او مهربان و دوستدار مومنان است.»
احکام و آداب قربانی و شکر نعمت
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در ادامۀ سخنرانی فرمودند: «اگر کسی از شما قربانی میکند، باید برهای از گوسفند قربانی کند؛ و قربانی کردن یک بزغاله با آن برابری نمیکند.
از نشانههای کامل بودن قربانی این است که چشم و گوش آن سالم باشد.
اگر چشم و گوشش سالم باشد، قربانی درست و کامل است؛ اما اگر شاخش شکسته باشد یا هنگام قربانی کردن پایش را روی زمین بکشد، کفایت نمیکند. وقتی مراسم قربانی را برگزار کردید از گوشت قربانی بخورید و اطعام کنید و مقداری را ذخیره کنید و خدا را شکر کنید که گوشت چهارپایان را روزی شما قرار داده است.»
سفارش به نماز، زکات و دیگر واجبات
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «نماز را برپا دارید، زکات را بپردازید، و عبادت را کامل و نیکو بهجای آورید.
شهادت به حق و عدالت را زنده نگه دارید و به آنچه خدا بر شما واجب کرده، با رغبت و میل پایبند باشید.
حج، روزه، نماز، زکات و آثار و نشانههای ایمان را که بر شما واجب کرده، بهجا آورید؛ زیرا پاداش الهی بزرگ است و خیر و برکت آن بسیار است.
به معروف امر کنید و از منکر نهی کنید. ناتوان را یاری کنید، ستمدیده را مدد رسانید، و دست ستمکار و کسی را که مردم را دچار شک و تردید میکند، بگیرید و بازدارید.»
خوشرفتاری، صداقت و جهاد
اواخر خطبه بود که مولای متقیان حاضران را به خوشرفتاری با زنان دعوت کرده و فرمودند: «با زنان و بردگان خود خوشرفتاری کنید. در سخن گفتن راستگو باشید، امانتها را به صاحبانشان بازگردانید، و عهد و پیمان را وفا کنید. در پاسداری از حق و عدالت استوار باشید و پیمانه و ترازو را کامل بدهید.
در راه خدا چنانکه سزاوار اوست جهاد کنید. مبادا زندگی دنیا شما را بفریبد، و مبادا شیطان فریبکار شما را دربارۀ خدا دچار غرور و فریب سازد.»
پایان خطبه با تلاوت قرآن
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) خطبهٔ با اهمیت خود را با این سخنان به پایان رساندند: «بیگمان رساترین موعظه و بهترین سخن، کلام خداوند است. سپس آن حضرت «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» را گفت، سورۀ اخلاص را قرائت فرمود، و مانند کسی که شتاب دارد نشست؛ آنگاه برخاست و فرمود: «حمد و سپاس مخصوص خداوند است. او را ستایش میکنیم، از او یاری و هدایت میطلبیم، و از او آمرزش میخواهیم و بر او توکل میکنیم.»
سپس در ادامۀ خطبهای کوتاه را، به شیوۀ خطبۀ نماز جمعه، ایراد فرمود.
منبع
بحار الانوار، جلد۸۸، صفحۀ۹۹؛ مصباح المتهجد، صفحۀ ۳۶۳
