درخواستهاى مکرر حضرت ختمیرسل از صد و بیست هزار نفر برای تکرار سخن خود در آن منزلگاه، چه پیام عظیمی را در بطن خود میپروراند؟
طنین یکپارچۀ دهها هزار نفری از مسلمانانِ از حج برگشته، برای تمام تاریخ بشریت در این میقاتگاه، چه ارمغانی داشت که پژواک آن برای گوشهای حقیقتطلب از هر صدایی تا همیشۀ زمان، استوارتر است؟
شاید بتوان گفت بیعت گرفتن یکجا از صد و بیست هزار نفر در سرزمین غدیر، فقط میتوانست توسط خیر البشر، پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) انجام پذیرد.
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) »بیعت لسانی» را به چه صورتی انجام دادند؟
عنوان اصلى بیعت در غدیر عبارت بود از اقرار و قبول امامت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و امامان از فرزندان او (علیهمالسلام) تا آخرینِ آنها که حضرت مهدی (علیهالسلام) است وامامتشان تا روز قیامت است؛ همراه با قبول تمام شئون و مقاماتى که دربارۀ آنان در متنِ خطبه ذکر شده است.
پس موضوع اصلىِ بیعت غدیر فقط امامت و خلافتِ على بن ابىطالب (علیهالسلام) نیست، بلکه امامت همۀ ائمه (علیهمالسلام) است که امامتشان تا روز قیامت ادامه دارد.
امامانى که قبل و بعد از ایشان امامى نیست و کسى جز آنها حق چنین ادعایى را ندارد. مردم که با امیرالمؤمنین علیهالسلام بیعت کردند، در واقع مستقیماً با همۀ امامان بیعت نمودند.
بیعت لسانی در غدیر چگونه شکل گرفت؟
یکى از اقدامات پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در انتهاى خطبه غدیر، این بود که چون بیعت گرفتن از فرد فرد آن جمعیت انبوه، از طرفى غیرممکن بود و از سویى دیگر، امکان داشت افراد به بهانههاى مختلف از بیعت شانه خالى کنند و حضور نیابند، و در نتیجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت، لذا حضرت در اواخر سخنانشان فرمودند:
اى مردم، چون با یک کف دست و با این وقت کم و با این سیل جمعیت، امکان بیعت براى همه وجود ندارد، پس همگى این سخنى را که من مىگویم تکرار کنید و بگویید:
ما فرمان تو را که از جانب خداوند دربارۀ على بن ابىطالب و امامانی از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مىکنیم و به آن راضى هستیم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر این مدعا بیعت مىکنیم.
عهد و پیمان در اینباره براى ایشان از ما، از قلبها و جانها و زبانها و ضمایر و دستانمان گرفته شد. هر کس با دستش توانست وگرنه با زبانش بدان اقرار کرده است».
پیداست که حضرت، عین کلامى را که میبایست مردم تکرار کنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص کردند تا هرکس به شکل خاصى براى خود اقرار نکند، بلکه همه به مطلب واحدى که حضرت از آنان میخواهد التزام دهند، و بر سر آن بیعت نمایند.
وقتى کلام پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) پایان یافت همۀ مردم سخن او را تکرار کردند و بدین وسیله بیعت عمومى گرفته شد.
موشکافی اقدام بدیع پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در بیعت گرفتن از صد و بیست هزار نفر
هنگامی که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) بیعت را به صورت جدىترى مطرح کرد، در یک اقدام بدیع از فراز منبر غدیر با صد و بیست هزار نفر بیعت کرد و از همه اقرار گرفت.
بنابراین آن حضرت براى اینکار سه جهت را با هم به اجرا درآورد:
الف) با مطرح کردن کثرت جمعیت حاضر، اعلام کرد که خدا دستور داده قبل از بیعت با دست از زبانهاى شما اقرار بگیرم.
ب) موضوع بیعت را امامت دوازده امام (علیهمالسلام) قرار داد.
ج) در مرحله سوم جملاتى را به عنوان بیعت مطرح کرد و از مردم خواست آنها را تکرار کنند. آنگاه براى آنکه مردم در گونههاى متفاوت بیعت نکرده باشند، از آنان خواست عین جملاتى را که حضرت مىگوید به عنوان بیعت لسانى تکرار کنند.
آن عبارات از یک سو شامل شنیدن و اطاعت و رضایت و تسلیم دربارۀ امر ولایت بود. از سوى دیگر بیعت زبانى حاکى از بیعت با قلب و جان و دست قرار داده شد.
در نگاهى دیگر شامل پایدارى بر سر این بیعت بود که به دور از هرگونه تبدیل و شک و انکار و پیمانشکنى استمرار مییافت.
در جهتى دیگر، براى کسانى که احتمالاً بیعت با دست برایشان میسر نمىشد، این اقرار، بیعت با دست حساب مىشد. در آخرین نگاه تعهد بر ابلاغ پیام غدیر به نسلهاى حاضر و آینده بود و در نهایت، آن حضرت خدا را شاهد بر این وعده خود قرار داد.
در جملۀ آخرِ این تعهّد آیۀ ۹۶ سورۀ اسراء: «قُلْ کَفى بِاللَّهِ شَهیداً بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ» را آورد و خدا را بر این بیعت لسانى شاهد گرفت.
میثاق بستن بر سر ابلاغ پیام غدیر، نقطۀ عطف در بیعت لسانى غدیر خم
به همان اندازه که بلند کردن و معرفی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) از فراز منبر غدیر، مهمترین اقدام عملی در خطابۀ غدیر به شمار میآید، بیعت گرفتن یکجا از صد و بیست هزار نفر نیز از شگرفترین اقداماتی بود که مردم تا آن روز نظیرش را ندیده بودند و احتمال هم نمیدادند که چگونه به انجام خواهد رسید.
نکته جالب میثاق بستن بر سر ابلاغ پیام غدیر به همۀ نسلها در طول زمانها و همۀ مردم در گسترۀ مکانها بود.
در یک لحظه همۀ گوشها متوجه جمله جملۀ سخنان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) شد تا بتوانند آن را دقیقاً تکرار کنند.
صداى یکپارچۀ صد و بیست هزار نفر که یکصدا پس از شنیدن جملات از پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) آن را تکرار میکردند، هیبت عجیبى بر سرزمین غدیر حاکم کرده بود.
تصور کنید که یک جمله تکرار نمىشد، بلکه متن بلندى بود که به خاطر یاد گرفتن مردم، باید در فرازهاى کوتاه به مردم گفته مىشد.
چه منظرۀ بدیعى بود که در کمال نظم، چهل قطعۀ پشتسرهم به مردم گفته شد و آنان تکرار کردند، و صداى درهم آمیختۀ مردم تا اوج آسمانها رسید.
به راستى که این بیعت از بیعت با دست فراتر بود، و کدام سیاستى بالاتر از اینکه قبل از بیعت با دستها محتواى این بیعت روشن شود.
این روشنگرى هم براى مخاطبین غدیر و هم براى همۀ نسلهای بعد که در حد خود به گونهاى در این بیعت شرکت داشتند، شفافیت اسلام و گونههاى تبلیغى آن را به همه نشان داد؛ و تا قیامت مایۀ افتخار مکتب اسلام شد.
تلنگر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به مردم در انتهای خطبه و آیاتی از قرآن که شاهد آوردند
پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در فرازهاى اول از یازدهمین و آخرین بخش از خطبۀ غدیر، مسئلۀ بیعت را مطرح کرده و از جمله در مورد امامت امامان (علیهمالسلام) از صد و بیست هزار نفر بیعت زبانى و اقرار گرفت.
سپس به عنوان کسى که گفتنىها را گفته و پیمان را هم گرفته، گویا از مردم مىپرسید:
«بعد از این همه لطف الهى که بهترین راه و بهترین امامان را براى شما برگزیده و به شما اجازه نداده با فکر خود پیش بروید و مشکلآفرینى کنید، آیا قدر این همه نعمت را میدانید؟»
این برخورد را پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) با یک سؤال آغاز کرد و فرمود:
«مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ ...»
«اى مردم چه مى گویید؟ خدا از هر صدایى و مخفى هاى هر نفسى اطلاع دارد.»
آنگاه با لسان نصیحتگونهاى آیۀ ۱۵ سوره اسراء را خواند:
«فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها»
«هر کس هدایت یابد به نفع خویش عمل کرده و هر کس گمراه شود بر ضرر خود گمراه شده است»
و از آنجا که پس از منبر همه باید براى بیعت مى آمدند، لذا پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) بار دیگر آیۀ ۱۰ سوره فتح: «اِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ اِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ» و آیۀ ۲۸ سوره زخرف: «وَ جَعَلَها کَلِمَهً باقِیَهً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئیات این بیعت تکرار کرده، آن را از یک سو بیعت با خدا دانسته و از سوى دیگر بیعت با همۀ امامان دانست، و امامت آنان را در دنیا و آخرت مطرح کرد.
سپس ثمرۀ این بیعت را به نفع خود مردم اعلام فرمود.
جهت اطلاعات بیشتر، متن کامل این بخش بسیار مهم از خطبۀ غدیر که در آن پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) از حاضران بیعت میگیرند را مطالعه کنید.
منابع
اسرار غدیر: انصاری محمدباقر، دلیل ما، ۱۳۹۸.
بحار الانوار: ج ۴۹ ص ۱۴۶. روضه الواعظین: ص ۲۲۶. الارشاد (شیخ مفید) : ج ۲ ص ۲۶۱. مناقب ابن شهرآشوب: ج ۴ ص ۳۶۴. اعلام الورى: ص ۳۳۴.
سخنرانی استثنائی غدیر: انصاری محمدباقر، دلیل ما.
