تعداد زیادی از آیات قرآن کریم در شأن فضیلتها و کرامتها و همچنین لزوم اطاعت از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شده است.
«عبدالله ابن عباس» دربارۀ این آیات چنین گفته است: «آنچه در قرآن کریم، در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و منزلت ایشان آمده است، دربارۀ هیچ شخصیت دیگری نیامده است.»[۱]
در آیۀ شریفه «یا أیُّها الَّذینَ آمَنُوا» هیچکس به قدر و اندازه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) شایستۀ این آیه نیستند که ایشان اولی است، امیر و سرآمد مؤمنان. خداوند یاران محمد (صلىاللهعلیهوآله) را به عتاب گرفته است که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) تنها و فقط شایان ذکر خیر است، نه هیچکس دیگری. این قول را «الطبرانی» و «ابن ابوحاتم» از ابنعباس نقل کردهاند.[۲]
با توجه به کثرت آیاتی که در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شده است، لذا تعدادی از محدثین و مفسرین پرسابقه، اقدام به تصنیف و موضوعبندی این آیات شریفه کردهاند، ازجمله الجلودی، الطبرانی، ابونعیم، محمد بن مؤمن شیرازی، حسکانی، ابوالفرج اصفهانی، حبری، مرزبانی، ابواسحاق ثقفی، ابوجعفر قمی، المجاشعی،ابوعبدالله خراسانی و… [۳].
در ذیل به طور مختصر به مهمترین این آیات اشاره میشود:
۱. سورۀ مبارکۀ «هل أتى» که در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها) و امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) نازل شده است.
۲. آیۀ ۵۵ سورۀ مائده: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ الله وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»، مشهور به آیۀ ولایت که مفسران و محدثان از شیعه و سنی همگی به اتفاق باور دارند، این آیه در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شده است.
۳. آیۀ ۲۳ سورۀ شورى: «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ علیّهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبَىٰ»، مشهور به آیۀ مودت که «القربی» همان امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها) و امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) و فرزندان امام حسین (علیهالسلام)، یعنی ائمۀ معصومین (علیهمالسلام) هستند.
۴. آیۀ1 سورۀ نجم «وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ…»، چه شیعیان، چه اهلسنت چنین نقل کردهاند که پیامبر اکرم (صلىاللهعلیهوآله) فرمودند: «این ستاره در خانۀ هرکس فرود آید، او خلیفۀ مسلمین بعداز من است». این نجم یا همان ستاره در منزل امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرود آمد. منافقان گفتند: «پیامبر (صلىاللهعلیهوآله) مفتون پسرعموی خود شده و این سخن او از روی هویوهوس است.» پس این آیۀ شریفه نازل شد: «وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ* مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَمَا غَوَىٰ* وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ* إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَىٰ»[نجم: ۴-۱].
۵.آیه67 سورۀ مائده «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»، این آیه که معروف به آیۀ تبلیغ است پیشاز واقعۀ غدیر نازل شد و پیامبر اکرم (صلىاللهعلیهوآله) به امر و فرمان خدا عمل و آن را به عامه مردم ابلاغ کردند که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به شهادت خدا و همۀ حاضران بر همه مسلمانان پس از پیامبر خاتم ولایت دارند.
فرمود: «من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه؛بر هرکه ولایت داشتم، اینک این علی پساز من بر او ولایت دارد.» سیوطی نقل کرده است، بنا به قول برخی صحابه این آیه چنین نازل شده است: «ای رسول خدا آنچه را که بر تو نازل کردهایم، ابلاغ کن که این علی مولی مؤمنین است.»[۴]
۶. آیۀ3 سورۀ مائده «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ علیّکُمْ نِعْمَتِی…»، آیۀ اِکمال پساز واقعۀ غدیر نازل شده است، یعنی پساز آنکه رسول خدا در غدیرخم اعلام ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) کرد.
۷. آیۀ12 سورۀ الحاقه «وَتَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَهٌ»(گوشهایی آگاه آن را درمییابند)، دربارۀ این آیۀ شریفه پیامبر (صلىاللهعلیهوآله) رو به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) کردند و فرمودند: «این گوش، همانا گوش [فهم و ادراک] توست.»
۸. آیۀ شریفۀ «وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ* أُولَٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ»، [واقعه: ۱۱-۱۰] آمده است که السابقون سه دسته هستند. در روایتی از ابنعباس نقل شده است که چنین گفته است: «یوشع بن نون، پساز موسی آمد، صاحب یاسین، پساز عیسی آمد و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) که پساز محمد (صلىاللهعلیهوآله) جانشین شد» (احقاق الحق و ازهاق الباطل).[۵]
در حدیثی دیگر چنین آمده است: «السابقون السابقون چهار نفرند. ابنآدم مقتول، هابیل، سابق امت موسی که از میان آل فرعون به خداوند ایمان آورده بود، سابق امت عیسی که هم او حبیب النجار است و سابق امت محمد (صلىاللهعلیهوآله) که هم او علی بن ابیطالب، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.»[۶]
۹. آیۀ19 سورۀ توبه «أَجَعَلْتُمْ سِقَایَهَ الْحَاجِّ وَعِمَارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّه وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِی سَبِیلِ الله»، این آیه دربارۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و عباس و شیبه آمده است. پس عباس گفت: «من برترم، چراکه من متولی سیراب ساختن حجاج بیتالله هستم».
شیبه گفت: «من برترم، چراکه عمارت مسجدالحرام به دست من است.» امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «من آن برترینم که پیشاز شما اسلام آوردم و هجرت و جهاد کردم. پس به آنچه رسول خدا (صلىاللهعلیهوآله) آورده بود، رضایت دادند و این آیه نازل شد.»[۷]
۱۰. آیۀ18 سورۀ سجده «أَفَمَن کَانَ مُؤْمِنًا کَمَن کَانَ فَاسِقًا لَّا یَسْتَوُونَ»، این آیه دربارۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و ولید بن عقبه آمده است. از ابنعباس چنین روایت شده است: «میان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و ولید بن عقبه سخنی درگرفت که حضرت به او گفتند: ای فاسق. ولید بن عقبه نیز پاسخ داد.. و آیۀ شریفه فوق نازل شد.»[۸]
۱۱. آیۀ12 سورۀ الحاقه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَهً»، هیچکس بهجز امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به این آیه جامۀ عمل نپوشاند. همانطور که حضرت فرموده است: «آیهای در کتاب خدا آمده است که هیچ احدی بهغیر از من به آن عمل نکرده است. من دیناری داشتم که آن را با ده درهم معاوضه کردم. پس هرگاه خواستم با پیامبر اکرم (صلىاللهعلیهوآله) نجوایی کنم و سخنی گویم، یک درهم را به صدقه دادم که هیچکس قبل و بعد من این کار را نکرده است.»[۹]
۱۲. آیۀ96 سورۀ مریم «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا»، معروف به آیۀ «وُدّ» که در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شده است، همچنان که در تفسیر الثعلبی و تذکره الخواص سبط ابن الجوزی و الدرّ االمنثور سیوطی نیز آمده است.
طبق آن خداوند محبت مؤمنان را در دل دیگران قرار میدهد. بر پایۀ برخی روایات، پیامبر (صلىاللهعلیهوآله) از امیرالمومنین (علیهالسلام) خواست بگوید؛ خدایا محبت من را در دل مؤمنان قرار بده. بعداز این درخواست، آیۀ «ود» نازل شد.
۱۳. آیۀ7 سورۀ بینه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ»، آیۀ خیر البریه نیز در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شده است. همچنان که در «تفسیر الدر المنثور» و غیر آن، شرح آن رفته است که کسانی را که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند، برترین آفریدگان معرفی میکند. براساس روایاتِ شیعه و سنی، این گروه به حضرت امیرالمومنین علی (علیهالسلام) و شیعیان او هستند.
۱۴. آیۀ30 سورۀ محمد «وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ»، از ابوسعید خدری نقل است که مراد در این آیه علی بن ابیطالب امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.[۱۰]
۱۵. آیۀ33 سورۀ احزاب «إِنَّمَا یُرِیدُ الله لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»، این آیه که به آیۀ تطهیر شهرت دارد، مفسران شیعه معتقدند این آیه در خصوص اصحاب کسا نازل شده است، که در آن از ارادۀ خداوند بر پاکی اهلبیت (علیهمالسلام) از رجس و پلیدی سخن آمده است.
این آیه زمانی نازل شد که پیامبر (صلىاللهعلیهوآله) به همراه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها) و امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام)، تحت یک عبا قرار گرفتند و از «امسلمه» نقل شد که این آیه در شأن این پنجتن نازل گشت: «إِنَّمَا یُرِیدُ الله لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا.»
۱۶. آیۀ4 سورۀ تحریم «وَإِن تَظَاهَرَا علیّهِ فَإِنَّ الله هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِیلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ»، مشهور است به آیۀ صالحالمؤمنین که از ابنعباس نقل است که مصداق صالح المؤمنین، حضرت علی بن ابیطالب امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است، همانطور که در الدر المنثور نیز اشاره شده است.[۱۱]
از اسما بنت عمیس نیز نقل است که گفت: «شنیدم پیامبر (صلىاللهعلیهوآله) می فرمایند: و صالحالمؤمنین، علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است.
۱۷. آیۀ33 سورۀ زمر «وَالَّذِی جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ»، از مجاهد نقل است که گفت: «محمد (صلىاللهعلیهوآله) به صدق آمد (رسالت آورد) و علی بن ابیطالب امیرالمؤمنین (علیهالسلام) آن را محکم کرد، کما اینکه در تاریخ ابنعساکر و کفایه الطالب گنجی و تفسیر قرطبی نیز آمده است و ابوهریره نیز آن را ذکر کرده است و در الدر المنثور نیز شرح آن رفته است.»[۱۲]
۱۸. آیۀ17 سورۀ هود «أَفَمَن کَانَ عَلَىٰ بَیِّنَهٍ مِّن رَّبِّهِ وَیَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ»، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمودند: «رسول خدا (صلىاللهعلیهوآله) از جانب خداوند حجت آورده است و من آن شاهدی هستم که آن حجت را میخوانم و از آن تبعیت میکنم..» این قول در «ینابیع المودّه الدرّ المنثور» نیز آمده است.
۱۹. آیۀ124 سورۀ بقره «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»، رسول خدا (صلىاللهعلیهوآله) فرمودند: «پدرم ابراهیم صاحب رسالت بود..» آنگاه فرمودند: «این رسالت به دست من و علی رسید. هیچیک از ما هرگز برای هیچ بتی سجده نکردهایم. خداوند مرا نبی و علی را وصی قرار داد.»[۱۳]
منابع
[۱] تاریخ الخلفا، سیوطی: ص189، دار التعاون، مکه المکرمه، همچنین: نور الاابصار: ص90.
[۲] نور الاابصار: ص87 و90، همچنین: کفایه الطالب: ص139.
[۳] اهلالبیت (علیهمالسلام) فی المکتبه العربیه، عبدالعزیز الطباطبائی: ص444 ـ ۴۵۵، همچنین: مؤسسه آل البیت (علیهمالسلام) لإحیاء التراث ـ قم ط1، همچنین: الذریعه إلى تصانیف الشیعه، آقا بزرگ طهرانی: ج19، ص ۲۸ ـ ۲۹، انتشارات اسماعیلیان ـ قم، همچنین: النور المشتعل من کتاب ما نزل من القرآن فی الاامام علی (علیهالسلام)، ابونعیم اصفهانی: ص14 ـ ۱۹، وزارت ارشاد اسلامی ـ قم چ1.
[۴] الدر المنثور، السیوطی: ج2، ص298.
[۵] التستری: ج5، ص588.
[۶] بحار الانوار، علامه مجلسی: ج69، ص156.
[۷] بحار الانوار، علامه مجلسی: ج22، ص288.
[۸] احقاق الحق و ازهاق الباطل، التستری: ج14، ص201.
[۹] احقاق الحق و ازهاق الباطل، التستری: ج ۱۴، ص ۲۰۱.
[۱۰] کفایه الطالب.
[۱۱] الدر المنثور: ج6، ص۲44.
[۱۲] الدر المنثور: ج۵ ، ص ۳۲۸ .
[۱۳] الامالی، شیخ طوسی: ج1، ص889.
یک پاسخ
آیه ۲۰۷ سوره بقره به اعتقاد اهل سنت و شیعه در شان حضرت علی می باشد.