امام صادق (علیهالسلام)، مشهور به جعفر بن صادق (علیهالسلام) و صادق آل محمد، ششمین پیشوای شیعیان با تکیه بر آیاتِ وحی، بر این حقیقت مهر زدند، که وقتی قرآن از «نور»، «هدایت» و «ولایت» سخن میگوید، در حقیقت از وجودِ امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) سخن میگوید.
امام صادق (علیهالسلام) با استناد به آیات، میان خالق و مخلوق، پلی از برهان ساختند تا نشان دهند که ایمان به قرآن، بدون پذیرش ولایت، همچون پیوندی است که در میانۀ راه گسسته میشود.
صراط مستقیم
در تفسیر راه مستقیم یا صراط مستقیم که در آیات قرآن مطرح شده، امام صادق (علیهالسلام)، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و شناخت او را به عنوان پیشوای راستین این صراط بیان کرده و در استدلال خود به آیۀ ۴ سورۀ زُخرف اشاره کرده است.
حضرت امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «الصِّراطَ المُستَقیمَ، امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) و شناخت اوست. و دلیل آن، سخن خداوند است که میفرماید: «و إنَّهُ فی أُمِّ الکِتابِ لَدَینا لَعَلِیٌّ حَکیمٌ؛ و همانا آن [مقصود] در امّالکتاب (لوح محفوظ) نزد ما بلندمرتبه و حکیم است. و مقصود از «علیّ حکیم»، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در امّالکتاب است.»(۱)
آیۀ دوم سورۀ بقره، به کتاب قرآن اشاره دارد که راهنمایی برای پرهیزگاران است. امام صادق (علیهالسلام) با استناد به این آیه، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را براساس آموزههای قرآن و معیارهای تقوا باعث روشنگری و هدایت مردم معرفی میکند.
از امام صادق (علیهالسلام) دربارۀ سخن خداوند متعال در آیۀ 2سورۀ بقره روایت شده است: «ذلِکَ الکِتابُ لا رَیبَ فیهِ هُدىً لِلمُتَّقینَ؛ این کتاب، هیچ شکی در آن نیست و مایهٔ هدایت پرهیزکاران است. فرمودند: «الکتاب» حضرت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) است که هیچ شکی در او نیست. و «هُدیً لِلمُتَّقین» یعنی روشنگر و بیانگر برای شیعیان ماست.»(2)
نور مبین
آیۀ ۱۷۴ سورۀ نساء به اهمیت و جایگاه پیام وحی اشاره دارد که به عنوان نوری روشنگر توصیف شده است و هدایت و راهنمایی را برای انسانها فراهم میکند. امام صادق (علیهالسلام)، با اشاره به این آیه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را ادامهدهندۀ راه پیامبر اکرم میداند ، که با نور وحی پیوند خورده و نقش مهمی در روشنگری و هدایت جامعه ایفا میکند.
عبدالله بن سلیمان، از امام صادق (علیهالسلام) دربارۀ سخن خداوند در آیۀ ۱۷۴ سورۀ نساء نقل کرده است: «قَد جاءَکُم بُرهانٌ مِن رَبِّکُم و أنزَلنا إلَیکُم نُوراً مُبیناً؛ بهیقین برای شما از جانب پروردگارتان برهانی آمد و نوری روشنگر به سوی شما فرو فرستادیم.
پرسیدم؛ حضرت فرمودند: برهان، پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله)، و نور، امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) هستند.»(3)
آیۀ112 سورۀ آلعمران به مسئلۀ وحدت و ضرورت پناه بردن به ریسمان الهی اشاره دار. امام صادق (علیهالسلام) ریسمان از سمت مردم را ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میداند، چون ایشان به عنوان جانشین پیامبر خاتم نقشی محوری در هدایت امت اسلامی داشته و پیروی از او به معنای تمسک به این ریسمان الهی است و باعث حفظ وحدت و یکپارچگی مسلمانان است.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) دربارۀ آیۀ ۱۱۲ سورۀ آلعمران فرمود: «إلّا بِحَبلٍ مِنَ اللهِ و حَبلٍ مِنَ النّاسِ؛ مگر آنکه به ریسمانی از جانب خدا، و یا ریسمانی ازسوی مردم چنگ زنند.»
سپس فرمود: «ریسمانِ از سمت خدا قرآن است، و ریسمانِ از سمت مردم امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است.»(۴)
آیۀ ۱۱۵ سورۀ بقره به این مفهوم اشاره دارد که جهت و مکان برای خداوند محدودیتی ایجاد نمیکند و او در همهجا حضور دارد. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و اهلبیت به عنوان نمایندگان الهی بر زمین هستند و امام صادق (علیهالسلام) با در تفسیر این آیه، اهلبیت را به واسطۀ ارتباطشان با خداوند، دارای وجه الهی عنوان کرده که هدایت و رهبری مردم را بر عهده دارند.
داود بن کثیر میگوید به حضرت امام جعفر صادق (علیهالسلام) عرض کردم: «آیا شما نماز و زکات و حج در قرآن هستید؟ حضرت فرمودند: ای داود! ما در قرآن نماز، زکات، روزه، حج، ماه حرام، شهر حرام، کعبه، قبله و وجهالله هستیم که در قرآن فرموده: «پس به هرجا رو کنید، به وجه خدا رو کردهاید.» و ما آیات و بینات هستیم.»(۵)
- (تأویل الآیات الظاهره، جلد ۱، صفحه ۲۱)
اطاعت از اولیالآمر
آیۀ ۵۹ سورۀ نساء معروف به آیۀ اطاعت یا اولیالآمر، مؤمنان را به اطاعت از خدا، پیامبر خاتم و اولوالآمر دستور میدهد که صاحب امر الهی در ادارۀ جامعه هستند. امام صادق در تفسیر این آیه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را مصداق واقعی هدایتگران جامعه و صاحب امر الهی در ادارۀ امت و تبیین دین معرفی میکند.
حضرت امام جعفر صادق علیه السلام دربارۀ فرمایش خدای تعالی در آیۀ ۵۹ سورۀ نساء َفرمود: «طِیعُوا اللهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ؛ اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولوالأمر را» فرمودند: دربارۀ امیرالمومنین علی (علیهالسلام) نازل شده است.»(۶)
آیۀ ۶۵ از سوره نساء، که به اهمیت پذیرش حکم پیامبر خاتم اشاره دارد و به عنوان معیار ایمان واقعی بیان شده است. امام صادق (علیهالسلام) در تفسیر این آیه پیروی از امیرالمومنین علی (علیهالسلام) را در امتداد اطاعت از خدا و رسولش دانستند.
عبدالله نجاشی نقل شده است که از امام صادق علیه السلام، دربارۀ آیۀ ۶۵ سورۀ نساء پرسیدم فرمود: «فَلا وَ رَبِّک لا یُؤمِنُونَ حَتَّى یحَکِّمُوک فِیمَا شَجَرَ بَینَهُمْ ثُمَّ لا یجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیتَ وَ یسَلِّمُوا تَسْلِیماً؛ به پروردگارت سوگند که آنها مؤمن نخواهند بود، مگر اینکه در اختلافات خود، تو را به داورى طلبند و سپس از داورى تو، در دل خود احساس ناراحتى نکنند و کاملا تسلیم باشند.» مقصود از آن، حضرت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام هستند.»(۷)
در آیۀ ۲۳۸ سورۀ بقره، به اهمیت حفظ نمازها، بهویژه نماز وسطی، تاکید شده است. حضرت امام جعفر صادق (علیهالسلام) تأکید میکنند که نماز بهصورت نمادین به پیامبر و خاندان پاکش اشاره دارد، و نماز میانی نمایانگر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
حضرت امام جعفر صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ ۲۳۸ سورۀ بقره: «حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ و الصَّلاهِ الوُسطَى و قوموا لِلَّهِ قانِتِینَ؛ بر نمازها و نماز میانی مواظبت کنید، و فروتنانه براى خدا به پا خیزید.» فرمودند: «نماز، رسول خدا و امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین (علیهمالسلام) هستند؛ نماز میانی، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) هستند؛ فروتنانه برای خدا به پا خیزید» یعنی در راه اطاعت ائمه علیهمالسلام به پا خیزید.»(۸)
عهد الهی
آیۀ ۴۰ سورۀ بقره به عهد و پیمان اشاره دارد، که نشاندهندۀ اهمیت پایبندی و وفاداری است. امام صادق (علیهالسلام) در تفسیر این آیه عهد خداوند را وفاداری به ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) بیان کرده است.
سماعه بن مهران نفل کرده است از امام صادق (علیهالسلام) دربارهٔ آیۀ ۴۰ سورۀ بقره فرمود: «أوفوا بِعَهدی أوفِ بِعَهدِکُم؛ پیمان مرا وفا کنید تا به پیمان شما وفا کنم» پرسیدم.
حضرت فرمودند: «پیمان مرا وفا کنید؛ یعنی به ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) که از سوی خداوند واجب شده، وفا کنید «تا به پیمان شما وفا کنم» و بهشت را برای شما وفا کنم.»(۹)
آیۀ ۸۱ سورۀ آلعمران به پیمان پیامبران با خدا اشاره دارد که هرگاه پیامبری با نشانهها و کتابهای جدید بیاید، پیامبران گذشته او را یاری میکنند. امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) همواره حمایتگر پیامبر و مدافع دین بود. امام صادق در تفسیر این آیه نقش مهم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در یاری رساندن به پیامبر خاتم را مطرح کردهاند.
حضرت امام جعفر صادق (علیهالسلام) در تفسیر آیۀ ۸۱ سورۀ آلعمران: «و إذ أخَذَ اللهُ میثاقَ النَّبیّینَ لَما آتَیتُکُم مِن کِتابٍ و حِکمَهٍ ثُمَّ جاءَکُم رَسولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُم لَتُؤمِنُنَّ بِهِ و لَتَنصُرُنَّهُ؛ هنگامى که خدا از پیامبران پیمان گرفت که این کتاب و حکمتى را که به شما دادم، اگر پیامبری سویتان آمد و آنچه نزد شما است تصدیق کرد، باید به وى ایمان آورید و یاریاش کنید»
فرمودند: «از زمان آدم (علیهالسلام) تاکنون، خداوند هیچ پیامبرى را نفرستاده، جز اینکه به دنیا برمىگردد و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را یارى مى کند، پس تأویل «لَتُؤمِنُنَّ بِهِ» یعنی باید به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان بیاورید و «لَتَنصُرُنَّهُ» یعنی امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) را یاری کنید.»(۱۰)
آیۀ ۱۴۳ سورۀ بقره به اهمیت امت معتدل و میانهرو اشاره دارد و بیانگر نقش هدایتگری و گواه بودن آنها میان دیگر امتها است. امام جعفر صادق (علیهالسلام) در توضیح این آیه، امت وسط، نقش گواهی و حجت خدا بر دیگر مردم را دارند . ایشان اهل بیت را نمونهای از این امت معرفی میکنند.
از بُرید عِجلی روایت شده که از امام جعفر صادق (علیهالسلام) دربارۀ آیۀ ۱۴۳ سورۀ بقره «و کَذلِکَ جَعَلنٰاکُم أُمَّهً وَسَطاً لِتَکونوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ و یَکونَ الرَّسولُ عَلَیکُمْ شَهیداً؛ و شما را امت وسط قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید و رسول نیز بر شما گواه باشد.» پرسیدم؛ حضرت فرمودند: «ما امت وسط هستیم و ما گواهان خدا بر خلقش و حجت او در زمین هستیم.»(۱۱)
یسر و حسنه
در روایاتی از امام جعفر صادق (علیهالسلام)، منظور از «یُسر» در آیۀ ۱۸۵ سورۀ بقره، ولایت و پیروی از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) معرفی شده است. زیرا مسیر هدایت، بندگی خدا و پذیرش ولایت اهلبیت مایه آسانی (یسر) در دین و دنیاست، درحالیکه دوری از این محور، سختی و عسر به همراه دارد.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) دربارهٔ سخن خداوند متعال در آیۀ ۱۸۵ سورۀ بقره: «یُریدُ اللهُ بِکُمُ الیُسرَ و لا یُریدُ بِکُمُ العُسرَ؛ خداوند برای شما آسانی میخواهد و برای شما دشواری نمیخواهد.»
فرمودند: «آن «یُسر» (آسانی)، امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام) است.» (۱۲)
آیۀ ۸۹ سورۀ نمل به عمل صالح اشاره دارد که پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) تفسیر شود. امام صادق (علیهالسلام) با تفسیر این آیه از کلام مولای متقیان، در قرآن، «حسنه» به معنای شناخت و دوستی اهلبیت، و «سیئه» به معنای انکار ولایت و دشمنی با اهلبیت محسوب میشود.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) از پدر بزرگوارشان امام محمد باقر (علیهالسلام) روایت کردهاند که فرمودند روزی ابوعبدالله جَدَلی نزد امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) (علیهالسلام) رفت.
حضرت به او فرمود: «ای اباعبدالله! آیا میخواهی تو را از معنی سخن خداوند عزوجل آگاه کنم که میفرماید: «مَن جاءَ بِالحَسَنَهِ فَلَهُ خَیرٌ مِنها وَ هُم مِن فَزَعٍ یَومَئِذٍ آمِنونَ؛ هرکس نیکی آورد، برای او بهتر از آن خواهد بود و آنان در آن روز از هراس ایمناند؛ وَ مَن جاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَکُبَّت وُجوهُهُم فِی النَارِ هَل تُجزَونَ إِلَا ما کُنتُم تَعمَلُونَ؛ و هرکس بدی آورد، با صورت در آتش سرنگون شود و به آنها گفته شود: آیا جز آنچه میکردید پاداش داده میشوید؟» ابوعبدالله جدلی گفت: آری، ای امیرالمؤمنین! فدایت شوم.»
سپس حضرت فرمود: «حسنه (کار نیک)، شناختِ ولایت و دوستیِ ما اهلبیت است؛ و سیئه (کار بد)، انکارِ ولایت و دشمنی با ما اهلبیت است.»(۱۳)
عمل صالح
در آیۀ ۱۰ سورۀ فاطر، خداوند به قدرت و عظمت خود اشاره میکند و عمل صالح را به عنوان یکی از ویژگیهای مهم مورد توجه قرار میدهد. در تفسیرها، ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) نمونهای از بالاترین مصادیق عمل صالح است، زیرا اطاعت و پیروی از امام به عنوان عادلترین و باایمانترین رهبر، در راستای تقوای الهی و عمل به دین است.
حضرت امام صادق (علیهالسلام) دربارۀ آیۀ ۱۰ سورۀ فاطر: «إلَیهِ یَصعَدُ الکَلِمُ الطَّیِّبُ و العَمَلُ الصّٰالِحُ یَرفَعُهُ؛ کلمات پاکیزه به سوی او صعود میکنند و عمل صالح آن را بالا میبرد.»
فرمودند: «عمل صالح، ولایت ما اهلبیت است. پس کسی که ولایت ما را نپذیرد، خداوند هیچ عملی را برای او بالا نمیبرد.»(۱۴)
انکار ولایت
آیۀ ۴۸ سورۀ نساء، به موضوع بخشش گناهان به جز شرک اشاره دارد. امام صادق (علیهالسلام) در تفسیر این آیه به اهمیت پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) تأکید کردند و آن را برابر با پرهیز از شرک دانستند.
از عبدالرحمن بن کثیر از محدثان شیعه و اصحاب صادق آل محمد (علیهالسلام) نقل شده است: «خدمت امام صادق (علیهالسلام) به حج مشرف شدم، در بین راه، امام بر فراز کوهى رفتند و به جمعیت مردم نگاه کردند، سپس فرمودند: چه قدر سروصدا زیاد است ولى حاجى کم است! داود رقى عرض کرد: ای پسر رسول خدا! آیا خداوند دعاى این جمعیت را مستجاب میکند؟
حضرت فرمودند؛ وای بر تو اى اباسلیمان! «إنَّ اللهَ لا یَغفِرُ أن یُشرَک بِهِ؛ خداوند کسى را که برایش شریک قرار دهد، نمیآمرزد» و منکر ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) مانند بتپرست است.»(۱۵)
طبق آیۀ ۱۶۲ سورۀ آلعمران، کسانی که به ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) ایمان نمیآورند، مشابه کافرانی هستند که از رحمت خداوند محروم میشوند. خداوند در قرآن مردم را به پیروی از ولایت اهلبیت (علیهمالسلام) فرا میخواند و انکار این ولایت میتواند به خشم الهی و زیان دنیا و آخرت بینجامد.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) فرمودند: خداوند در تفسیر آیۀ ۱۶۲ سورۀ آلعمران: «کَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللهِ إِلَى قَولِهِ المَصِیرُ؛ همانند کسى است که به خشم و غضب خدا بازگشته» فرمود: «سوگند به خدا، دربارۀ کسانى است که حق امیرالمؤمنین على (علیهالسلام) و امامان از اهلبیت (علیهمالسلام) را انکار کردند، و حق آنها را نشناختند، و به همین جهت مورد خشم و غضب خداوند متعال قرار گرفتند.»(۱۶)
آیۀ ۸۱ سورۀ بقره هشدار میدهد که انحراف آگاهانه از مسیر حق و پر کردن باطن با بدیها، انسان را به خشم و مجازات الهی میکشاند. انکار ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) نیز یکی از مصادیق این انحراف است که به نابودی میانجامد.
از ابوحمزه نقل شده است امام باقر یا امام صادق (علیهماالسلام) دربارۀ آیۀ ۸۱ سورۀ بقره «بَلى مَن کَسَبَ سَیِّئَهً و أحاطَت بِهِ خَطیئَتُهُ؛ آری، هرکس گناهی به دست آورد و خطایش او را احاطه کند.» فرمودند: «وقتى امامت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) را انکار کنند، فَأولئِکَ أصحابُ النّارِ هُم فیها خالِدونَ؛ پس آنان اهل آتشند و در آن جاودان خواهند بود.» (۱۷)
امام صادق (علیهالسلام) در تفسیر آیۀ ۱۶۷ سورۀ بقره به تاثیر انکار ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) اشاره دارد و نتیجۀ آن را با آتش جهنم مرتبط میکند و دربارۀ عواقب نادیده گرفتن آن را هشدار میدهد.
منصور بن حازم نقل کرده است به حضرت امام صادق (علیهالسلام) عرض کردم دربارهٔ سخن خداوند در آیۀ ۱۶۷ سورۀ بقره که میفرماید: «و ما هُم بِخارِجینَ مِنَ النّارِ؛ و آنان از آتش خارجشدنی نیستند.» منظور چه کسانی هستند؟ حضرت فرمودند: «دشمنان امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)؛ آنانند که برای همیشهٔ ابد و روزگارِ روزگاران در آتش جاودانهاند.»(۱۸)
منابع
۱.تفسیر قمی، جلد ۱، صفحۀ ۲۸
۲. بحار الانوار، جلد ۳۵، صفحۀ ۴۰۲
۳. تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۲۸۵
۴. تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۱۹۶
۶. تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۲۴۹
۷. بصائر الدرجات، جلد ۱، صفحۀ ۵۲۰
۸.تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۱۲۸
۹. تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۴۲
۱۰. تفسیر قمی، جلد ۱، صفحۀ ۲۵
۱۱.بصائر الدرجات، جلد ۱، صفحۀ ۶۳
۱۲. تفسیر فرات کوفی، جلد ۱، صفحۀ ۶۲
۱۳.تفسیر نورالثقلین، جلد ۴، صفحۀ ۱۰۳ / اصول کافی، جلد ۱، صفحۀ ۱۸۵
۱۴. اصول کافی، جلد ۱، صفحۀ ۴۳۰
۱۵.بصائر الدرجات، جلد ۱، صفحۀ ۳۵۸
۱۶.تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۲۰۵
۱۷. اصول کافی، جلد ۱، صفحۀ ۴۲۹
۱۸. تفسیر عیاشی، جلد ۱، صفحۀ ۷۳
