امام جعفر صادق (علیهالسلام) در هفدهم ربیعالاول سال ۸۳ هجری قمری در مدینه متولد شد. پدر ارجمندش امام باقر (علیهالسلام) وى را به نام عموى نیاکانش جعفر طیار، «جعفر» نام نهاد. مادر گرامى حضرت، «فاطمه» مکنّی معروف به «اُمفَروه» از زنان نیکوکار عصر خویش بود.
در منظومۀ معارف اهلبیت، امام صادق (علیهالسلام) با پیوند زدن خلقت پیامبر خاتم و امیرالمؤنین (علیهالسلام) از نور الهی به واقعیت تاریخی غدیر، ولایت مولای متقیان را همچون قطبنمای ایمان ترسیم میکنند.
ایشان در این سلسلهروایات، ولایت را نه یک رکن در کنار سایر احکام، بلکه «کلید» تمامی پایههای دین و تنها راه رستگاری معرفی مینمایند؛ حقیقتی که عمق نفوذ آن به اندازهای است که ابلیس را در روز غدیر به اعتراف شکست تاریخی در برابر استواری پیروان امیرمؤمنان (علیهالسلام) وامیدارد.
خلقت نور
خلقت پیامبر خاتم و امیرالمؤنین (علیهالسلام) از نور الهی، پیشاز آفرینش جهان جایگاه والای نبوت و امامت را در پیشگاه الهی نشان میدهد.
امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)، دو هزار سال پیشاز آفرینش جهان و موجودات، نوری در پیشگاه خداوند بزرگ و باعظمت بودند. هنگامی که فرشتگان آن نور را دیدند، ریشهای پایدار یافتند که شاخه و پرتوی درخشان از آن جدا شده بود. پس عرض کردند: «ای پروردگار و سرور ما! این چه نوری است؟» خدای عزیز و جلیل به آنان وحی فرمود: «این نوری از نور من است؛ ریشهٔ آن نبوت است و شاخهٔ آن امامت. نبوت از آن محمد (صلیاللهعلیهوآله) بنده و فرستادهٔ من است و امامت از آن علی بن ابیطالب (علیهالسلام) حجت و ولی من؛ و اگر آن دو نبودند، آفریدگانم را خلق نمیکردم.» [۱]
توسل آدم (علیهالسلام) به نامهای عرشی
توسل حضرت آدم به انوار پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) و امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، حقیقتِ پیوند آفرینش با ولایت را آشکار میسازد.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) فرمودند: «هنگامی که حضرت آدم مرتکب خطا شد، با توسل به حضرت محمد و اهلبیت او (علیهمالسلام) به درگاه خداوند روی آورد و آنان را واسطهٔ بخشش خود قرار داد.» سپس خداوند به او وحی کرد: «ای آدم! محمد را چگونه شناختی؟» آدم عرض کرد: «هنگامی که مرا آفریدی، سرم را بلند کردم و دیدم بر پیشگاه عرش نوشته شده است: محمد (صلیاللهعلیهوآله) فرستادهٔ خداست و علی بن ابیطالب (علیهالسلام) امیر مؤمنان است.» [۲]
معیار سنجش ایمان
قرار گرفتن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهعنوان نشانهٔ میان خدا و بندگان، مرز ایمان و کفر را برای انسانها روشن میکند.
مفضّل از شاگردان و اصحاب امام صادق (علیهالسلام) و امام موسی کاظم (علیهالسلام) از امام جعفر صادق (علیهالسلام) روایت میکند که فرمودند: «همانا خدای عزوجل، امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) را نشان و پرچم هدایت میان خود و آفریدگانش قرار داده است و میان او و مردم نشانهای جز او نیست. بنابراین، هرکس به ولایت او اقرار کند مؤمن است، هرکس آن را انکار کند کافر است، هرکس او را نشناسد گمراه است، هرکس در کنار ولایت او ولایت دیگری را قرار دهد مشرک است، هرکس همراه با ولایت او نزد خداوند حاضر شود به بهشت درمیآید و هرکس آن را انکار کند به آتش وارد میشود.» [۳]
گواهی جبرئیل بر پیمان غدیر
تأکید فرشتهٔ وحی بر استواری عهد پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) با امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، سرنوشت پیمانشکنان غدیر را آشکار میسازد.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) فرمودند: «هنگامی که ولایت امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) ازسوی خداوند اعلام شد و پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) آن را به حاضران ابلاغ کرد، مردی از میان جمعیت گفت: پیامبر برای این مرد پیمانی چنان استوار بست که پساز او، جز کافر کسی آن را نخواهد شکست.» در این هنگام عمر بن خطاب نزد او رفت و پرسید: «ای بندهٔ خدا، تو کیستی؟» اما او سکوت کرد و پاسخی نداد. عمر نزد پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) آمد و گفت: «ای رسول خدا، مردی را در میان مردم دیدم که میگفت: پیامبر برای این مرد پیمانی استوار بست که جز کافر کسی آن را نمیشکند.» پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «ای عمر! آن شخص جبرئیل بود؛ پس مبادا تو از کسانی باشی که این پیمان را میشکنند و از حق بازمیگردند.» [۴]
قسیم بهشت و دوزخ
تقسیم بهشت و دوزخ به دستان امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در قیامت جلوهای از منزلت والای ایشان در روز رستاخیز است و جایگاه بیهمتای ایشان را در میان مخلوقات نشان میدهد.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) فرمودند: «چون روز قیامت برپا شود، منبری برپا میگردد که پیش چشم همهٔ آفریدگان قرار میگیرد. مردی بر فراز آن میایستد و دو فرشته در سمت راست و چپ او قرار میگیرند. فرشتهٔ سمت راست بانگ میزند: «ای آفریدگان! این علی بن ابیطالب (علیهالسلام) صاحب بهشت است؛ هرکه را بخواهد به بهشت درمیآورد.» و فرشتهٔ سمت چپ ندا میدهد: «ای آفریدگان! این علی بن ابیطالب (علیهالسلام) صاحب دوزخ است؛ هرکه را بخواهد به آتش وارد میکند.» [۵]
حقیقت عترت در حدیث ثقلین
امیرمؤمنان (علیهالسلام) دربارهٔ مفهوم عترت در حدیث ثقلین، امامان دوازدهگانه را همراهان همیشگی قرآن معرفی میکند.
امام صادق (علیهالسلام) به نقل از پدران بزرگوارشان، از حضرت سیدالشهدا (علیهالسلام) روایت کردند که فرمودند: «از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) دربارهٔ معنی سخن پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) که فرمود: إنِّی مُخَلِّفٌ فیکُمُ الثَّقَلَینِ: کِتابَ اللهِ و عِترَتی، من در میان شما دو یادگار گرانبها بر جا میگذارم: کتاب خدا و عترتم» پرسیدند: «عترت چه کسانی هستند؟» حضرت فرمودند: «من، حسن، حسین و نُه امام از نسل حسین که نهمین نفر آنان مهدی و قائم اهلبیت است؛ اینان هرگز از کتاب خدا جدا نمیشوند و قرآن نیز از آنان جدا نخواهد شد تا در کنار حوض کوثر بر پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) وارد شوند.» [۶]
شرط پذیرش توحید
پیوند ناگسستنی توحید با پذیرش ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و امامان معصوم، راه دستیابی به رحمت و رضوان الهی را روشن میسازد.
امام جعفر صادق (علیهالسلام) به نقل از پدران طاهرینشان (علیهمالسلام) روایت کردهاند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «جبرئیل از جانب پروردگار عزوجل پیام آورد که خداوند فرمود: هرکس بداند معبودی جز منِ یکتا نیست، محمد (صلیاللهعلیهوآله) بنده و فرستادهٔ من است، علی بن ابیطالب (علیهالسلام) خلیفه و جانشین من است، و امامان از نسل او حجتهای من هستند، او را با رحمتم به بهشت درمیآورم، با گذشت خود از آتش رهایی میبخشم، همسایگی درگاه خویش را نصیبش میکنم، کرامتم را بر او حتمی میسازم، نعمتم را برایش کامل میگردانم و او را از بندگان ویژه و برگزیدهام قرار میدهم؛ اگر مرا بخواند پاسخش میدهم، اگر مرا بخواند، اجابتش میکنم، اگر بخواهد به او عطا میکنم، اگر خاموش بماند من آغازگر بخشش میشوم، اگر لغزشی کند به او رحم میآورم، اگر بگریزد صدایش میزنم، اگر بازگردد میپذیرمش و اگر درِ خانهام را بکوبد به رویش میگشایم.
اما هرکس به یگانگیام گواهی ندهد، یا بدان اقرار کند ولی رسالت محمد (صلیاللهعلیهوآله) را نپذیرد، یا رسالت را بپذیرد ولی خلافت علی بن ابیطالب (علیهالسلام) را قبول نکند، یا جانشینی او را بپذیرد ولی امامتِ فرزندانش را رد کند، نعمت مرا ناسپاسی کرده، عظمتم را خوار شمرده و به آیات و کتابهایم کافر شده است؛ اگر بهسویم آید محرومش میکنم، اگر بخواهد بیبهرهاش میگذارم، اگر صدایم کند پاسخش نمیدهم، اگر دعا کند اجابتش نمیکنم و اگر امید بندد ناامیدش میسازم؛ این کیفر اوست و من هرگز به بندگانم ستم نمیکنم.»
سپس جابر بن عبدالله انصاری برخاست و پرسید: «ای رسول خدا! امامان از نسل علی بن ابیطالب (علیهالسلام) چه کسانی هستند؟» پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «حسن و حسین، دو سرور جوانان بهشت؛ سپس سرور عبادتکنندگان روزگارش، علی بن الحسین؛ سپس باقر، محمد بن علی؛ و ای جابر، تو او را دیدار خواهی کرد، پس چون دیدی سلام مرا به او برسان. پساز او صادق، جعفر بن محمد؛ سپس کاظم، موسی بن جعفر؛ سپس رضا، علی بن موسی؛ سپس تقی، محمد بن علی؛ سپس نقی، علی بن محمد؛ سپس زکی، حسن بن علی؛ و پساز او فرزندش، قیامکننده به حق، مهدی امتم؛ همان کسی که زمین را از عدالت و داد پر میکند، همانگونه که از ستم و ظلم پر شده است.
ای جابر! اینان جانشینان، اوصیا، فرزندان و خاندان من هستند؛ فرمانبرداری از آنان فرمانبرداری از من، و نافرمانیشان نافرمانی از من است و هرکس آنان یا یکی از ایشان را انکار کند مرا انکار کرده است. به برکت وجود آنان است که خداوند آسمان را نگه میدارد تا جز به اذنش بر زمین نیفتد و زمین را آرام میدارد تا اهلش را نلرزاند و نابود نکند.» [۷]
عرضهٔ دین بر امام صادق (علیهالسلام)
اعتقاد به ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و امامان پساز ایشان، پایهٔ پذیرش دین و پیوند ولایت مؤمن با اهلبیت است.
راوی میگوید: «خدمت امام جعفر صادق (علیهالسلام) رسیدم و عرض کردم: میخواهم دین و باورم را بر شما عرضه کنم، هرچند به گمان خودم اعتقادم کامل است.» حضرت فرمودند: «بگو.» عرض کردم: «گواهی میدهم خدایی جز الله نیست و محمد بنده و فرستادهٔ اوست و به هرچه ازسوی خدا آورده است ایمان دارم. همچنین معتقدم که علی، امامی است که خداوند اطاعت از او را واجب کرده است؛ هرکس او را بشناسد مؤمن است، هرکس نشناسد گمراه است و هرکس او را رد کند کافر است.» سپس امامان (علیهمالسلام) را یکبهیک نام بردم تا به امام صادق (علیهالسلام) رسیدم. آنگاه حضرت فرمودند: «از من چه میخواهی؟ آیا میخواهی بر پایهٔ همین عقیده، دوستی و پیوند ولایت میان من و تو برقرار شود؟ من براساس همین باورها، ولایت و پیوندت را میپذیرم.» [۸]
ولایت؛ کلید پایههای اسلام
برتری ولایت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و اهلبیت بر دیگر ارکان دین، جایگاه امامت را در تحقق احکام الهی آشکار میسازد.
زُراره که از راویان حدیث و از اصحاب امام باقر (علیهالسلام) و امام جعفر صادق (علیهالسلام) بودهاست. از امام جعفر صادق (علیهالسلام) روایت میکند که فرمودند: «اسلام بر پنج پایه استوار شده است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.»
زراره میگوید: عرض کردم: «کدامیک از این پایهها برتر است؟»
حضرت فرمودند: «ولایت از همهٔ آنها برتر است؛ زیرا ولایت کلید تمام آن ارکان است و امام و ولی، راهنمای مردم برای اجرای آنهاست.» [۹]
روایات امام صادق (علیهالسلام) روشنترین چراغ برای درک حقیقت ولایت است. ایشان بهراستی پرچمدار اصلی در معرفی مقام آسمانی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به جهانیان بودند.
منبع
[۱] بحار الانوار، جلد۱۵، صفحۀ۱۱
[۲] بحار الانوار، جلد۲۷، صفحۀ۷
[۳] امالی طوسی، جلد۱، صفحۀ۴۱۰، المحتضر، جلد۱، صفحۀ۹۳
[۴] بحار الانوار، جلد۳۱، صفحۀ۵۹۳
[۵] علل الشرایع، جلد۱، صفحۀ۱۶۴
[۶] عیون اخبار الرضا علیهالسلام، جلد۱، صفحۀ۵۷
[۷] کمال الدین و تمام النعمه، جلد۱، صفحۀ۲۵۸
[۸] رجال کشّی، جلد۱، صفحۀ۴۲۴
[۹] المحاسن، جلد۱، صفحۀ۲۸۶
