آیۀ ۹ سورۀ زمر میتواند نشاندهندۀ مقام والای علمی و تقوای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) باشد. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) بهعنوان دریای علم و حکمت، در تاریخ اسلام شناخته شده و احادیث متعددی بر جایگاه علم و بصیرت او تأکید دارند.
آیۀ ۹سورۀ زمر
«قوله تعالی أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ»
به روایت امام هادی (علیهالسلام) در زیارت غدیریه، این آیات یادآور جایگاه والای امیرالمؤمنین (علیهالسلام) است.
در فرازی از زیارت غدیریه آمده است:
«پس خدا لعنت کند کسی که تو را با آنکه با تو دشمنی کرد، برابر قرار داد درحالی که خدا میفرماید: آیا کسانی که معرفت [به حقایق] دارند با کسانی که تهی از معرفتند یکسانند؟»(زمر/۹)
این آیه، که یکی از آیات علوی در قرآن کریم است، در فضیلت انسانهایی است که در بندگی خدا قدم برمیدارند و شبها را به عبادت و تفکر میگذرانند. عالمان و مفسران شیعه این آیه را منعکسکنندۀ بخشی از ویژگیهای برجستۀ امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میدانند.
امام حسن عسکری (علیهالسلام) در روایتی به این آیه از سورۀ زمر اشاره کردند و به نقل از پدر بزرگوارش، امام هادی (علیهالسلام) روایت کرده است که آن حضرت در روز عید به زیارت مزار امیرالمؤمنین (علیهالسلام) رفت و فرمود:
«ای علی، شهادت میدهم که تو هر اقدام، خودداری، سخن و سکوتی که کردی، به خاطر فرمانی از جانب خدا و رسولش (صلیاللهعلیهوآله) بود.
تو خود گفتی: سوگند به کسی که جانم در دست اوست، رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) در یکی از جنگها درحالی که پیشروی او شمشیر میزدم، به من نگاه کرد و فرمود: ای علی، جایگاه تو نزد من، مانند جایگاه هارون (علیهالسلام) در نزد موسی (علیهالسلام) است جز اینکه پیامبری بعد از من نیست.
و تو را از این موضوع آگاه میسازم که مرگ و زندگی تو با من و برطبق روش و سیرۀ من است. به خدا سوگند، دروغ نگفتم و به من دروغ گفته نشد و گمراه نشدم و بهوسیلۀ من کسی گمراه نشد و آن عهدی را که پروردگارم با من بست، فراموش نکردم.
و ای علی فرمودی: من نشانۀ آشکاری از جانب پروردگارم دارم که آن نشانه را برای سول خدا (صلیاللهعلیهوآله) بیان کرد و پیامبر خاتم نیز آن را به من بیان کرد و من بر راه روشنی هستم.
ای علی، با زبان خودم اعتراف میکنم که به خدا سوگند، راست گفتی و حقیقت را گفتی.
خدا کسی را که تو را با دشمنت، همتا و مساوی قرار داد لعنت کند و خداوند میفرماید: هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ؛ خداوند آنکس را که تو را با کسی که خداوند ولایت تو را بر او واجب کرده بود، همتا قرار داد لعنت کند. تو ولیّ خدا و برادر رسول او و دفاعکننده از دینش و کسی هستی که قرآن، فضائل او را بیان میکند.»(۱)
عمّار ساباطی، یکی از راویان احادیث فقهی در تفسیر این آیه از سورۀ زمر نقل کرده است:
«امام صادق (علیهالسلام) فرمود: خدای عزوجل پساز آیات پیشین سخن را متوجه امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) کرده و از جایگاه و فضیلتی که در پیشگاه خدا دارد چنین سخن به میان میآورد: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ؛ آیا کسانی که میدانند محمّد (صلیاللهعلیهوآله) رسول و فرستادۀ خداست برابرند با کسانی که نمیدانند او رسول خداست و گمان میکنند او یک جادوگر دروغگو است. الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ.
ای عمّار! تأویل این آیه این است.»(۲)
علی بن ابراهیم، راوی و مفسر شیعه دربارۀ شأن نزول این آیه نقل کرده است:
«کلام خداوند متعال: أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّیْلِ سَاجِدًا وَ قَائِمًا یَحْذَرُ الْآخِرَةَ؛ دربارۀ امیرمؤمنان علی (علیهالسلام) نازل شد، سپس خداوند متعال فرمود: و به رحمت پروردگارش امیدوار است! ای محمد (صلیاللهعلیهوآله) بگو: آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند یکسانند؟ تنها خردمندان متذکر میشوند. [و اولوالالباب] یعنی دارندگان عقل.»(۳)
ابنعباس از صحابۀ پیامبرخاتم (صلیاللهعلیهوآله) در تفسیر این آیه گفته است:
«درآیۀ: هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ؛ منظور از «الَّذِینَ یَعْلَمُونَ» علی و اهلبیت او از بنیهاشم هستند و منظور از «وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» بنیامیّه هستند و «أُولُوا الْأَلْبابِ» شیعیان اهلبیت هستند.»(۴)
منابع
۱. تفسیر اهلبیت (علیهمالسلام) ج۱۳، ص۱۹۴ بحار الانوار، ج۹۷، ص۳۶۳
۲. تفسیر اهلبیت (علیهمالسلام) ج۱۳، ص۱۸۸ الکافی، ج۸، ص۲۰۴/ بحار الانوار، ج۲۴، ص۱۲۱/ تأویل الآیات الظاهرهْ، ص۵۰۰
۳. تفسیر اهلبیت (علیهمالسلام) ج۱۳، ص۱۸۸ بحار الانوار، ج۳۵، ص۳۷۵/ القمی، ج۲، ص۲۴۵/ تأویل الآیات الظاهرهْ، ص۵۰۱؛ «قال یا محمد... العقول» محذوف/ البرهان
۴. تفسیر اهلبیت (علیهمالسلام) ج۱۳، ص۱۹۲ شواهدالتنزیل
