در بخش اول این گزارش به تاریخچۀ ساخت منارهها و گلدستهها در معماری اسلامی، ویژگیهای منحصربهفرد گلدستههای بارگاه مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و نوشتههای موجود روی این گلدستهها پرداخته شد، در ادامه و در بخش دوم، این گزارش به معماری گلدستهها و نوسازی و بازسازیهای صورت گرفته روی آنها میپردازد.
تاریخچۀ طلاکاری گلدستهها
اولین تاریخ طلاکاری گلدستههای بارگاه مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به زمان نادر شاه افشار بازمیگردد. نادرشاه افشار بخشهایی شامل گردنه گنبد و دو مناره آن و ایوان طلا برای اولین بار طلاکاری کرد.
در سال ۱۸۵۳ میلادی «لووتس»، جهانگرد انگلیسی به نجف اشرف سفر کرد و در یادداشتهای خود نوشت: «روی سه رکن از رکنهای بارگاه سه گلدسته قرار داشت که ۲ تای جلویی آنها با آجرهای طلاکاری پوشانده شدهاند. هزینۀ طلاکاری هر کدام از این گلدستهها ۱ تومان بود که معادل ۲ پوند میشد. گلدستهها با این گنبد منظرهای با شکوه را شکل میدادند و از توصیف آن عاجزیم. گنبد بزرگ طلاپوششده، زیر نور آفتاب میدرخشد و برای بیننده از دور انگار تپهای از طلا است که در میان بیابانهای اطراف سر برآورده است. بالای نوار مقرنسهایی طلایی، برجسته و پلکانی وجود دارند که شکل آنها در نهایت هماهنگی و زیبایی است. بالکن مؤذن هم دارای ۱۲ پنجرۀ باز به روی تمامی جهتها بود. بالای بالکن مؤذن استوانهای باریک قرار دارد که قطر آن بالغ بر بیش از ۱ متر و ارتفاع آن ۴ متر است و منتهی به گنبدی طلایی با برجستگیهایی روی آن میشود. بالای این گنبد گلدسته ستونی است که دربردارنده دو توپ کانی طلاکاری شده است که بر بالای خود حامل لفظ جلاله میباشند. هر گلدسته از پایه تا بالاترین نقطه پوشیده از قطعههای طلاکاریشده از طلای خالص است.»
در بالای پایۀ پوشیده از مرمر گلدستهها، طلاکاری ابتدا با نواری شروع میشود که روی این نوار ابیات شعری نقش بسته است و سال طلاکاری را تاریخنگاری میکند. روی گلدستۀ ضلع شمالی و در جوار مزار علامه حلی بهوسیله ابیاتی فارسی تاریخنگاری انجام شده، نام نویسنده آن «محمد جعفر» و سال طلاکاری ۱۱۵۶ هجری قمری ذکر شده است. روی گلدستۀ ضلع جنوبی و همجوار با مزار «مقدس اردبیلی» ابیاتی از «علی بن ابی المعالی طباطبایی» نوشته و سال تکمیل گلدستهها یعنی سال ۱۱۵۶ هجری تاریخنگاری شده است.
«سعاد ماهر» در کتاب «مشهد نجف» میگوید: «تاریخ ساخت دو گلدسته اگرچه به طور مشخص معین نشده است، اما بیتردید سبک معماری آنها مرتبط به دورۀ صفویه است. این بدان معناست که تاریخ ساخت آنها به زمان شاه عباس صفوی باز میگردد، زیرا هر دوی آنها مانند سبک معماری اصلی بارگاه است. بازسازی و نوسازی نادر شاه افشار هم به سال ۱۱۵۵ هجری قمری باز میگردد. وی دستور داد، کاشیکاریهایی را که دو گلدسته و ایوان بزرگ را میپوشاندند، بردارند و به جای آنها ورقهای مسی طلاکاری شده با طلای خالص بگذارند. وی برای این کار کارشناسانی آورد و هزینۀ این اقدام وی مبلغ زیادی شد.»
نوسازی و بازسازی گلدستههای حرم مطهر علوی
گذر زمان، شرایط جوی و افزونبرآن، برخی از اقدامات نظامی که در دوران حاکمیت رژیم بعث رخ داد، باعث شد گلدستههای بارگاه مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) آسیبهایی ببینند که در نتیجه، در برهههایی از زمان، شاهد نوسازیها و بازسازیهای جزئی و کلی بودند. در یک دوره میبیینم که مناره به صورت جزئی تخریب میشود و گاهی هم تخریب به طور کامل بوده است. اما مهمترین نوسازیها و بازسازیهای صورت گرفته در طول تاریخ را میتوان اینگونه تبیین و تشریح کرد:
در دوران حکومت قاجاریه، «حاج محمد حسین اصفهانی»، وزیر فتحعلی شاه قاجار، برخی از ورقهای طلاکاری شده را ترمیم کرد که از روی منارهها افتاده بودند. این بازسازی در سال ۱۲۳۶ هجری قمری انجام شد.
بعد از آن در سال ۱۲۸۱ هجری قمری و در زمان سلطان «عبدالعزیز عثمانی» نوسازی و بازسازی روی مناره ضلع جنوبی حرم مطهر انجام شد. این کار پس از برداشتن ورقهای طلا از روی آن و تخریب کامل، بازسازی و بازگرداندن ورقهای طلای آن صورت گرفت. همچنین، در زمان حکومت «عبدالحمید عثمانی» منارۀ ضلع شمالی بازسازی شد.
در دورۀ پادشاهی در عراق در سال ۱۳۵۲ هجری قمری شاهد تخریب منارۀ ضلع جنوبی و بازسازی و نوسازی آن بودیم. طی تخریبها و بازسازیهای جزئی و کلی انجام شده، اختلافی به اندازۀ تقریبا نیم متر در ارتفاع دو مناره ایجاد شد.
اما در بازسازی اخیری که توسط تولیت آستان مقدس علوی انجام شد، ارتفاع گلدستههای ۲۸.۵ متر در نظر گرفته و هر دو مناره با این ارتفاع تجدید بنا شدند.
پس از تکمیل طلاکاری گنبد در سال ۲۰۱۶ میلادی بلافاصله در سال ۲۰۱۷ میلادی طرح طلاکاری دو مناره و ایوان بزرگ ضلع شرقی آغاز شد که به ایوان طلا معروف است.
طلاکاری منارۀ ضلع جنوبی بارگاه مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) با همان اندازهها و ابعاد سابق در سال ۱۴۴۰ هجری برابر با ۲۰۱۹ میلادی تکمیل شد و پس از آن بلافاصله طلاکاری منارۀ ضلع شمالی آغاز شد.
گلدستۀ ضلع شمالی همجوار با مزار علامه حلی در سال ۱۳۱۵ هجری قمری به دستور سلطان «عبدالحمید خان عثمانی» پس از برداشتن ورقهای طلا، تخریب بخش فوقانی گلدسته، بازسازی و بازگرداندن ورقهای طلایی بازسازی و نوسازی شد. بازسازی و نوسازی این گلدسته در ۱۰ جمادی الآخر ۱۳۱۶ هجری پایان یافت.
گلدستۀ ضلع جنوبی هم بار دیگر در ماه جمادیالاول ۱۳۵۲ هجری قمری با تخریب بخش فوقانی و بازسازی آن با هزینۀ ادارۀ اوقاف شیعه عراق بازسازی و نوسازی شد. این در حالی بود که بازسازی و نوسازی گلدستۀ شمالی بار دیگر از سوی ادارۀ اوقاف شیعه در سال ۱۳۶۶ هجری قمری با تخریب بخش فوقانی و بازسازی آن انجام شد.
«شیخ جعفر محبوبه» میگوید: «در آغاز سال ۱۳۶۷ هجری قمری ورقهای طلای منارۀ ضلع شمالی بارگاه مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) به طور کامل برداشته و بخش فوقانی آن تخریب و به وضعیت سابق خود بازگردانده شد. پایان این اقدامات در ماه رجب همان سال بود.»
امروزه تولیت آستان مقدس علوی هم طلاکاری دوبارۀ دو مناره را انجام داده است. بازسازی و نوسازی و طلاکاری دوبارۀ گلدستۀ ضلع جنوبی و بخشهای متصل به آن از ایوان طلا، ۲۳ ذی الحجه ۱۴۴۰ تکمیل شده است.
