مسجد «عمران بن شاهین» یکی از بناهای مهم آستان مقدس علوی است که در داخل عمارت حرم مطهر علوی قرار دارد. این گزارش تلاش میکند، به مسائلی از این قبیل که مسجد «عمران بن شاهین» در کدام قسمت حرم مطهر علوی قرار دارد، تاریخچۀ این مسجد با وجود اختلاف نظراتی که در این زمینه وجود دارد چیست، تاریخچۀ معماری و همچنین مساحت آن بپردازد.
«مسجد عمران بن شاهین» در ضلع شمالی قسمت بیرونی صحن مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و در سمت راست دالان منتهی به «باب الطوسی» قرار دارد. بخشی از رواقی که «عمران بن شاهین» در اواسط قرن چهارم هجری قمری بنا کرد، امروز «مسجد عمران» نامیده میشود. بنابراین میتوان این مسجد را قدیمیترین مسجد شهر مقدس نجف دانست.
داستان عمران بن شاهین و عضدالدوله
در مورد دلیل و زمان ساخت مسجد عمران بن شاهین، دیدگاههای مختلفی وجود دارد که معروفترین آنها مربوط است به تقابل عمران با عضدالدوله دلیمی. طبق این روایت، دورۀ ساخت رواق این مسجد به سالهای به قدرت رسیدن «عضدالدوله» در عراق در سال ۱۳۶۷ هجری و سال مرگ عمران بن شاهین در سال ۱۳۶۹ هجری باز میگردد.
«سید عبدالکریم بن طاووس» در کتاب «فرحة القری» به نقل از «ابن طحال»، از خادمان آستان مقدس علوی روایت کرده است: «عمران از فرمان عضدالدوله ديلمى سرپيچى كرد. عضدالدوله فورا او را احضار کرد. اما عمران که بسیار ترسیده بود، از دست او به مرقد مطهر امیرالمومنین (علیهالسلام) پناه برد. وی امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را در خواب ديد که به او فرمودند: «به زودی عضدالدوله به اینجا خواهد آمد. سپس اتفاقات پیش رو را به طور واضح برایش توضیح دادند.»
امیر المؤمنین (علیهالسلام) در خواب به عمران گوشهای از قبه را نشان دادند و فرمودند: «همین جا بایست، زیرا کسی تو را نخواهد دید. عضدالدوله وارد میشود و زیارت میکند و دعا و مناجات میخواند و به محمد و آل محمد سوگند یاد میکند که به شما تهمت نزند. پس نزد او برو و به او بگو ای پادشاه، این کیست که تو را به ستایش محمد و خدای او برانگیخته تا بتوانی او را پیدا کنی؟ آنگاه عضدالدوله میگوید: «کسی است که از من نافرمانی کرده و بر سر پادشاهی و حکومت با من ستیز کرده است.» به او بگو اگر کسی عمران را به تو نشان دهد، چه پاداشی به وی میدهی؟ عضدالدوله در پاسخ به تو خواهد گفت: «اگر كسى كه عمران را به من معرفى مىكند، از من بخواهد تا عمران را ببخشم، اين كار را میکنم.» در آن هنگام خودت را به عضدالدوله معرفى كن، در این صورت هرچه بخواهی اجابت میشود.
عمران آنچه را که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در خواب به او دستور داده بودند، انجام داد. او به عضدالدوله گفت: «من عمران بن شاهین هستم.» عضدالدوله گفت: «چه کسی تو را به اینجا آورده است؟» عمران گفت: «مولایم امیرالمومنین در خواب به من فرمودند، شخصی به اسم "فناخسرو" به اینجا خواهد آمد و باقی داستان را برایش تعریف کرد.»
عضدالدوله گفت: «تو را به خدا قسم راست بگو او اسم فناخسرو را آورد؟» عمران گفت: «به خدا قسم همین طور است.» عضدالدوله گفت: «به جز خودم و مادر و دایهام کسی نام من را نمیدانست.» سپس منصب وزارت را به عمران داد و خود راهی کوفه شد.
عمران بن شاهين نذر كرد زمانى كه عضدالدوله او را ببخشد، پابرهنه و سربرهنه، به زيارت مرقد امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مشرف شود.
تاریخ بنای مسجد عمران بن شاهین و دیدگاههای مختلف در مورد آن
در مورد تاریخچۀ مسجد عمران بن شاهین نظرات متفاوتی وجود دارد، «عبدالهادی ابراهیمی»، عضو هیئت مدیرۀ آستان مقدس علوی و کارشناس مسائل تاریخی و باستانی حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در اینباره میگوید:
این مکان در اصل رواق است، رواق امیر «عمران بن شاهین خفاجی» حاکم «بطایح» در هورهای مرکز و جنوب عراق که در قرن چهارم هجری میزیسته است. عدهای این رواق را که مدتها بعد از رواق به یک مسجد تبدیل شد، منسوب به عمران بن شاهین میدانند. اما دو ایراد به این گفته وارد است.
اول اینکه میگویند، عمران مرد قدرتمندی بوده و با تمام حکام آل بویه جنگیده و هیچکس نتوانسته است او را شکست دهد، از جمله سلطان عضدالدوله دیلمی، پس چگونه ممکن است، عمران از عضدالدوله طلب بخشش کند؟!
دوم آنکه تاریخ وفات عمران بن شاهین به سال ۳۶۹هـ.ق باز میگردد، در حالیکه سفر عضدالدوله دیلمی به نجف اشرف برای افتتاح بنای باشکوه حرم مطهر علوی به سال ۳۷۱هـ.ق باز میگردد. به عبارتی فاصله بین مرگ عمران با سفر زیارتی عضدالدوله تقریباً سه سال بوده است و این ایراد دیگر وارد شده به این روایت است.
همانطور که گفته شد، دراینباره دیدگاههای مختلفی وجود دارد. به عنوان مثال «شیخ محمد کوفی» در كتاب «نزهة الغري» گفته است: «رواق از لحاظ لغت و عرف، به معناى احاطه داشتن بر خانه است، به نظر او رواق به طور کامل زایل شده و از بین رفته و بنای کنونی، مسجد است که عدهاى از خاندان عمران ابن شاهين، آن را بنا كردهاند و به عمران منتسب شده و به مسجد عمران شهرت پيدا كرده است.»
دیدگاه دوم در کتاب «لؤلؤ الصدف فی تاریخ النجف» آمده است که میگوید: «آنچه بنا شد، مسجد و رواق بود.»
دیدگاه سوم از آن «شيخ جعفر محبوبه» در کتاب «ماضي النجف و حاضرها» و «شیخ محمد حسين حرزالدين» در کتاب خود با عنوان «تاریخ النجف الاشرف» است که عنوان میکنند، رواق وجود داشته است، اما وقتی شاه عباس اول صفوى در سال ۱۰۲۳هـ/۱۶۱۴م، دستور بازسازی این مکان را داد، مساحت بزرگی از این رواق را تخریب کرد که در موازات ضلع شمالی حرم امیرالمومنین (علیهالسلام) قرار داشت و آنچه باقی مانده است، این مساحت کوچک است که بعد از به «مسجد» معروف شد.
«محمد جواد فخرالدين» در کتاب خود دربارۀ حرم مطهر گفته است: عضدالدوله دیلمی هر سال به نجف اشرف مشرف میشد و ممکن است، در یکی از این سفرها با عمران دیدار کرده باشد. او معتقد است، غیرمنطقی است که یک حاکم شیعی فقط یک سال آن هم سال ۳۷۱ه.ق برای افتتاح بنای باشکوه حرم علوی به زیارت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) مشرف شده باشد و در همان سال هم بین دو طرف دیدار صورت گرفته باشد و آن جريان اتفاق افتاده باشد.
اما از مؤرخین معاصر باید از «صلاح فرطوسی» یاد کرد، ایشان در کتاب «مرقد و ضريح أمير المؤمنين» یک فصل کامل را به بررسی دیدگاههای مختلف دراینباره اختصاص داده است. او در این خصوص معتقد است شاید این بنا را حسن پسر عمران ساخته باشد و اتفاقی که افتاده است، بین عمران و عضدالدوله نبوده، بلکه بین حسن و عضدالدوله رخ داده و این حسن بوده که از دولت آل بویه و آن نذر را کرده باشد و نام آن را به نام پدرش برای ماندگار کردن نام پدرش کرده باشد. شاید هم به دلیل شهرتی که پدرش داشت به نام عمران معروف شده باشد.
عبدالهادی ابراهیمی در ادامه میافزاید: «من کتاب ارزشمندی تحت عنوان "العراق کما رسمه المطراقی زاده" را مطالعه کردم. مطراقیزاده نویسنده، سیاستمدار و نقاش بود. وی در سال ۹۴۱ه.ق با سلیمان قانونی برای زیارت به عراق سفر کرده بود. او تصاویری از عتبات عالیات، از جمله آستان مقدس علوی کشید. بنای آستان مقدس علوی در آن زمان، بنای ایلخانی بود، یعنی قبل از بنای کنونی که در دورۀ صفویه ساخته شد. بنده متوجه شدم که او این رواق را همراستای ضلع شمالی حرم امیرالمؤمنین (علیهالسلام) رسم کرده است و این بدین معناست که رواق به طور کامل برداشته شده و از بین رفته بود. لذا بنده با نظر "شیخ محمد کوفی" موافق هستم که رواق برداشته شده است و این مسجد را یکی از فرزندان یا فرزندان عمران بنا کردهاند و بعد به دلیل شهرت عمران، به وی نسبت داده شده است. بنابراین میتوان گفت که یک رواق و یک مسجد وجود داشته است.
مساحت و شکل و شمایل مسجد عمران بن شاهین
اینکه مساحت مسجد دقیقا چقدر است و آیا شامل همین محوطه است یا خیر، عبد الهادی ابراهیمی میگوید:
بر کسی پوشیده نیست که این ایوان بزرگ شمالی در واقع همان باب طوسی اصلی است، یعنی در عمارتی که در دورۀ صفویه ساخته شد، اینجا باب طوسی است. باب الطوسی کنونی، بعدها و در سال ۱۹۵۳م یعنی سال تاجگذاری ملک فیصل دوم توسعه یافت و افتتاح شد.
از جمله زیباییهای این بنا و نبوغ شیخ بهایی در معماری این مسجد این است که ایشان تلاش داشت بنا بهگونهای ساخته شود که زائر بتواند حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را از سه جهت ببیند: از سمت شرقی «باب الساعه»، از سمت شمالی «باب الطوسی» و از سمت جنوبی «باب القبله».
بنابراین همانطور که میبینیم، «ایوان علماء» در اصل یک درب است و این درب کاملاً روبهروی ایوان شمالی قرار دارد. آنچه از شکوه معماری مسجد عمران بن شاهین باقی مانده، فقط همین قسمت است که در سمت چپ خارجی و بیرونی این در اصلی قرار دارد و مساحت آن حدود ۱۴۱ متر مربع است.
علمای زیادی در این مسجد به خاک سپرده شدهاند. آیتالله العظمی «محمد کاظم طباطبایی یزدی» از مراجع تقلید شیعه و مؤلف کتاب فقهی «العروة الوثقی» متوفی در سال ۱۳۳۷ه.ق/۱۹۱۹م و علامه شیخ «عبدالحسین شرفالدین موسوی عاملی»، صاحب کتاب «المراجعات» متوفی در سال ۱۳۷۷ه.ق /۱۹۵۷م است.
من معتقدم درهای اصلی باید به حالت قبلی بازگردند. چون با این اقدام به معماری منحصربهفرد و متمایز حرم مطهر علوی احترام میگذاریم که با دقت و ظرافتهای خاصی توسط شیخ بهایی بنا نهاده شد و در عین حال نمادها و مسائل معنوی و عقیدتی آستان مقدس علوی حفظ میشود.
بازسازی مسجد عمران بن شاهین
دربارۀ بازسازی مسجد عمران بن شاهین عبد الهادی ابراهیمی توضیح میدهد:
مسجد عمران بن شاهین با قدمتی بیش از هزار سال، قدیمیترین مسجد در نجف اشرف است. طبعا این بنای تاریخی مورد مرمت و تعمیرات متعدد و بسیاری قرار گرفته باشد. مهمترین بازسازی و نوسازی صورت گرفته در این مسجد در دورۀ صفویه، در زمان ساخت بنای مرقد مطهر حدود ۴ قرن پیش انجام شده است.
«سعاد ماهر» در کتاب «مشهد الإمام علي في النجف» میگوید: «وقتی دیوارها را بررسی کردم، متوجه شدم که شیوۀ معماری مسجد کاملا هماهنگ و متناسب با بنای حرم مطهر است و اولین بازسازی از این دست را شاه عباس صفوی اول در این مسجد انجام داد.»
اما متأسفانه در دهههای بعد بهویژه در زمان رژیم سابق، این بنای تاریخی مورد بی توجهی قرار گرفت و قداست آن بهعنوان مسجد مورد توجه قرار نگرفت و تبدیل به محلی برای تجمع نخالهها و پرندگان شد و دیوارهایش درحال فرو ریختن بود. از این رو یکی از مهمترین اقدامات تولیت آستان مقدس علوی جهت مرمت و بازسازی کامل حرم مطهر علوی، بازسازی و نوسازی این مسجد بود.
در این راستا، فرایند نوسازی و بازسازی مسجد در سال ۱۴۲۸ه.ق/۲۰۰۷م آغاز شد و پس از سه سال، در سال ۱۴۳۱ه.ق/۲۰۱۰م به پایان رسید. در نهایت مسجد عمران بن شاهین بار دیگر بازگشایی شد و محلی برای تدریس دروس حوزوی و عبادت زائرین شد.
مسجد عمران بن شاهین در حال حاضر
درب اصلی مسجد هم اکنون در وسط ایوان بزرگ شمالی قرار دارد که در نقشۀ مهندسی حرم مطهر علوی در دورۀ صفویه همان باب الطوسی محسوب میشود.
اما جایگاه باب الطوسی بعدها در سال ۱۳۷۲ه.ق/ ۱۹۵۳م یعنی زمان تاجگذاری ملک فیصل دوم تغییر یافت و در جایگاه فعلی نصب شد. از سوی دیگر ایوان بزرگ جنوبی که در حال حاضر به «ایوان الحبوبی» معروف است، قبل از اینکه باب کنونی ایجاد شود و والی عثمانی «شبلی پاشا»، آن را در سال ۱۲۹۱ه.ق/۱۸۷۴م بازسازی کند، در اصل همان «باب القبله» بوده است.
زمانی که بنای حرم مطهر علوی، به دستور شاه عباس اول در سال ۱۰۲۳ه.ق/ ۱۶۱۴م به اتمام رسید، بخشی از این رواق برای توسعه و چهارگوشه کردن صحن علوی تخریب شد و درحال حاضر فقط ۱۴۱ مترمربع از آن، بدون احتساب مساحت راهروی درب شمالی یعنی باب الطوسی بیشتر باقی نمانده و باب الطوسی در حالت اولیه باقی مانده است.
از جمله طرحهای آستان مقدس علوی، طرح بازسازی و نوسازی این مسجد بود که در ابتدای ماه ذیالقعده سال ۱۴۲۸ه.ق/۲۰۰۷م کلید خورد. این طرح با مستحکم سازی ستونهای مسجد با استفاده از آهن کانکریتی در اطراف دیوارها، علاوه بر تقویت استحکام دیوارها و سقف مسجد با سازههای آهنی محکم آغاز شد.
پس از اتمام مراحل بازسازی، مسجد با شکل و قالب جدید خود در ۲۸ شوال سال ۱۴۳۱ه.ق/ ۲۰۱۰م بازگشایی شد. امروزه زائرین برای اقامۀ نماز و عبادت به مسجد عمران میروند و جلسات علمی حوزوی توسط اساتید و بزرگان حوزۀ علمیۀ نجف در این مسجد برگزار میشود.
