نجران از مناطق شناختهشدۀ جنوب غربی شبهجزیرۀ عربستان و از مراکز مهم حضور مسیحیان در آستانۀ ظهور اسلام بود. مردم این منطقه در زمان پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله)، با آن حضرت پیمانی منعقد کرده بودند که براساس آن، تعهداتی طرفینی مبنی بر رفتار مسالمتآمیز آنان و مسلمانان و حفظ جان و اموالشان پذیرفته شده بود. این پیمان، مبنای حقوق آنان در ارتباط با حکومت اسلامی به شمار میرفت.
نجرانیان پساز پیامبر خاتم
پساز شهادت پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله)، وضعیت مسیحیان نجران تغییر کرد. براساس گزارش ابویوسف در کتاب الخراج، عمر آنان را از نجران بیرون کرد. اما در دوران خلافت امیرالمؤمنین (علیهالسلام) موضوع وضعیت آنان و تعهدات پیشین بار دیگر مطرح شد. [۱]
سُلیم بن قیس هلالی در گزارشی از سخنان امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، به اقداماتی اشاره میکند که خلفای پیشاز ایشان، برخلاف سیرۀ پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) انجام داده بودند. آن حضرت در بیان اصلاحاتی که بازگرداندن امور به وضعیت دوران پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) را در پی داشت، از بازگرداندن اهل نجران به جایگاه و سرزمین پیشینشان یاد میکنند. ایشان توضیح میدهند که اجرای چنین اصلاحاتی میتوانست موجب پراکندگی سپاه و مخالفت بخشی از همراهانشان شود. این گزارش، اهمیت رعایت تعهدات پیشین و بازگرداندن حقوق اهل نجران را در نگاه امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نشان میدهد. [۲]
تأکید بر حقوق نجرانیان
گزارش ابویوسف در کتاب الخراج، جزئیات بیشتری از مراجعۀ اسقف نجران به امیرالمؤمنین (علیهالسلام) ارائه میکند. براساس این نقل، هنگامی که آن حضرت در عراق حضور داشتند، اسقف نجران با در دست داشتن نوشتهای از پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) که بر پوستی سرخرنگ نگاشته شده بود، نزد امیرالمؤمنین (علیهالسلام) آمد. او با اشاره به مفاد این نوشته، درخواست کرد که اهل نجران به سرزمین خود بازگردانده شوند و از آن حضرت خواست با صدور نوشتهای جدید، بر تعهدات پیشین دربارۀ آنان تأکید کنند.
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیز در پاسخ، عهدنامهای خطاب به مردم نجران نوشتند و تصریح کردند که به تعهداتی که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) دربارۀ آنان مقرر کرده بود، وفادارند. همچنین تأکید کردند مسلمانانی که با مردم نجران روبهرو میشوند، باید این تعهدات را رعایت کنند؛ به آنان تعرض نکنند، ستمی روا ندارند و از حقوقشان چیزی نکاهند. [۳]
این عهدنامه را عبدالله بن ابیرافع در دهم جمادیالثانی سال ۳۷ هجری قمری نگاشت. [۴]
اهمیت این سند در آن است که امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، حقوقی را که پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) برای مسیحیان نجران مقرر کرده بودند، معتبر دانستند و رعایت آن را بر مسلمانان لازم شمردند. این عهدنامه، از اسناد مهم تاریخ اسلام در زمینۀ حمایت از حقوق پیروان ادیان دیگر است. تأکید بر حفظ جان و اموال آنان، منع هرگونه ستم و تعرض و لزوم رعایت حقوقشان، این سند را به نمونهای قابل توجه از پایبندی به تعهدات حقوقی در برابر اقلیتهای دینی تبدیل کرده است. ازاینجهت، میتوان آن را در شمار اسناد برجستۀ حقوقی صدر اسلام دانست.
منابع
[1] «و قَد کانَ عُمَرُ أجلاهُم عَن نَجرانَ الیَمَنَ و أسکَنَهُم بِنَجرانَ العِراقَ لأنَّهُ خافَهُم عَلَى المُسلِمینَ» (الخراج، جلد ۱، صفحۀ ۸۶)
[2] «خالَفوا فیها رَسولَ اللهِ صَلّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ مُتَعَمِّدینَ لِخِلافِهِ ناقِضینَ لِعَهدِهِ مُغَیِّرینِ لِسُنَّتِهِ» (الکافی، جلد ۸، صفحۀ ۵۸)
[3] «فَلَمّا استُخلِفَ عَلیٌّ عَلیهِالسَّلامُ و قَدِمَ العِراقَ أتَوهُ؛ أتَى أسقَفُ نَجرانَ عَلیّاً عَلَیهِالسَّلامُ، و مَعَهُ کِتابٌ فی أدیمٍ أحمَرَ. قالَ: أسألُکَ یا أمیَرالمُؤمِنینَ خَطَّ یَدیک و شَفاعَهَ لِسانِکَ یَعنی لَما رَدَدتَنا إلَى بِلادنا، ثُمَّ کتب لَهُم عَلیٌّ ما کَتَبَهُ عَلیٌّ لِأهلِ نَجرانَ: “بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحیمِ. هَذا کِتابٌ مِن عَبدِاللهِ عَلیِّ بنِ أبیطالِبٍ أمیرِالمُؤمِنینَ لأهلِ النَّجرانیَّهِ، إنَّکُم أتَیتُمونی بِکِتابٍ مِن نَبیِّ اللهِ صَلّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ فیهِ شَرطٌ لَکُم عَلَى أنفُسِکُم و أموالِکُم، و إنّی وَفَّیتُ لَکُم بِما کَتَبَ لَکُم مُحَمَّدٍ صَلّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ؛ فَمَن أتَى عَلَیهِم مِنَ المُسلِمینَ فَلیَفِ لَهُم و لا یُضاموا و لا یُظلَموا و لا یُنتَقَصُ حَقٌّ مِن حُقوقِهِم. و کَتَبَ عَبدُاللهِ بنُ أبیرافِعٍ، لِعَشرٍ خَلَونَ مِن جُمادَى الآخِرَهِ سَنَهَ سَبعٍ و ثَلاثینَ، مُنذُ وَلَجَ رَسولُ اللهِ صَلّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ المَدینَهَ» (الخراج، صفحۀ ۸۷ / معجم البلدان، جلد ۵، صفحۀ ۲۶۹ / الصحیح من سیره النبی الأعظم، جلد ۵، صفحۀ ۳۸)
[4] «و کَتَبَ عَبدُاللهِ بنُ أبیرافِعٍ لِعَشرٍ خَلَونَ مِن جُمادَى الآخِرَهِ سَنَهَ سَبعٍ و ثَلاثینَ» (الصحیح من سیره النبی الأعظم، جلد ۵، صفحۀ ۳۸)
